Ο γιατρός που έβαλε σωλήνα στην καρδιά του και πήρε Νόμπελ

Έμπερσβαλντε, μια μικρή πόλη βόρεια του Βερολίνου, αρχές καλοκαιριού 1929. Είναι ώρα μεσημεριανού και το νοσοκομείο Αουγκούστε Βικτόρια έχει ησυχάσει. Σε ένα μικρό χειρουργείο με κλειδωμένη πόρτα, ένας εικοσιπεντάχρονος ειδικευόμενος ανοίγει μια φλέβα στο αριστερό του μπράτσο και σπρώχνει μέσα της έναν λαδωμένο ουρολογικό καθετήρα. Προορισμός: η ίδια του η καρδιά. Ο διευθυντής του είχε πει όχι. Είκοσι επτά χρόνια αργότερα, η Στοκχόλμη θα του έλεγε ναι.

Ο Βέρνερ Φόρσμαν (1904–1979) την εποχή του Νόμπελ, 1956. — Πηγή: Wikimedia Commons, δημόσιος τομέας.

Μια εικόνα με ένα άλογο

Ο Βέρνερ Φόρσμαν γεννήθηκε στο Βερολίνο στις 29 Αυγούστου 1904, σπούδασε ιατρική στο πανεπιστήμιο της πόλης και πήρε το πτυχίο του το 1929. Την ίδια χρονιά βρέθηκε ειδικευόμενος στη χειρουργική κλινική του Έμπερσβαλντε, στο Βραδεμβούργο. Η δουλειά ήταν εξαντλητική, συχνά μέρα και νύχτα χωρίς διάλειμμα, αλλά ο ίδιος έγραψε αργότερα ότι βρήκε εκεί ακριβώς το περιβάλλον όπου μια καλή ιδέα μπορούσε να ωριμάσει.

Η ιδέα είχε ξεκινήσει από μια παλιά εικόνα σε ένα βιβλίο: Γάλλοι φυσιολόγοι του 19ου αιώνα είχαν περάσει έναν σωλήνα μέσα από φλέβα στην καρδιά ενός αλόγου για να μετρήσουν τις πιέσεις της. Ο Φόρσμαν ήταν πεπεισμένος ότι το ίδιο μπορούσε να γίνει και σε άνθρωπο — και ότι θα άνοιγε έναν δρόμο για να χορηγούνται φάρμακα απευθείας στην καρδιά και, κάποτε, να μελετάται ζωντανή από μέσα. Το καλοκαίρι πήρε θάρρος και παρουσίασε το σχέδιο στον διευθυντή της κλινικής, τον χειρουργό Ρίχαρντ Σνάιντερ. Η απάντηση ήταν αυτή που φοβόταν: δεν θα του έδινε κανέναν ασθενή για τέτοιο πείραμα. Ο Φόρσμαν αποφάσισε τότε να αποδείξει ότι είναι ακίνδυνο με τον μόνο ασθενή που είχε διαθέσιμο — τον εαυτό του.

Η νοσοκόμα, η λωρίδα και το ψέμα

Το πρόβλημα ήταν πρακτικό: τα αποστειρωμένα εργαλεία και οι καθετήρες φυλάσσονταν υπό την ευθύνη της προϊσταμένης του χειρουργείου, της Γκέρντα Ντίτσεν. Για μερικές εβδομάδες ο Φόρσμαν την πολιορκούσε, εξηγώντας της την ιδέα. Στο τέλος εκείνη δέχτηκε να τον βοηθήσει, με έναν όρο: το πείραμα θα γινόταν σε αυτήν, όχι σε εκείνον.

Ο Φόρσμαν συμφώνησε — και την ξεγέλασε. Την ξάπλωσε στο χειρουργικό τραπέζι, την έδεσε με τις λωρίδες, έκανε πως της προετοιμάζει το μπράτσο και, ενώ εκείνη περίμενε, έκανε τοπική αναισθησία στο δικό του. Άνοιξε τη φλέβα, πέρασε τον καθετήρα και τον προώθησε όσο έφτανε. Μόνο τότε έλυσε τη νοσοκόμα. Οι δυο τους κατέβηκαν στο ακτινολογικό, έναν όροφο πιο κάτω, με τον σωλήνα να κρέμεται από το χέρι του.

Ο καθρέφτης μπροστά στην οθόνη

Στο ακτινολογικό, μπροστά στην ακτινοσκοπική οθόνη, ο Φόρσμαν δεν μπορούσε να δει τι συμβαίνει μέσα στο ίδιο του το στήθος. Έτσι η νοσοκόμα κράτησε έναν καθρέφτη απέναντι από την οθόνη, κι εκείνος παρακολουθούσε το είδωλο. Έσπρωξε τον καθετήρα 65 εκατοστά μέσα στις φλέβες του, μέχρι που η άκρη του φάνηκε να φτάνει στον δεξιό κόλπο της καρδιάς. Στην επιστημονική δημοσίευσή του περιέγραψε πώς ένιωθε τον σωλήνα να χτυπά στο τοίχωμα της φλέβας πίσω από την κλείδα, μια αίσθηση ζέστης και έναν ελαφρύ βήχα. Δεν έπαθε τίποτα. Μια ακτινογραφία κατέγραψε τη στιγμή: ο καθετήρας μέσα στην καρδιά ενός ζωντανού, ξύπνιου ανθρώπου.

Ο Σνάιντερ θύμωσε όταν το έμαθε, αλλά όταν είδε τις ακτινογραφίες κατάλαβε. Του επέτρεψε να δοκιμάσει τη μέθοδο σε μια ετοιμοθάνατη γυναίκα, στην οποία χορηγήθηκαν φάρμακα απευθείας στην καρδιά· η κατάστασή της βελτιώθηκε. Τον Νοέμβριο του 1929 το περιοδικό Klinische Wochenschrift δημοσίευσε την αναφορά του, με τίτλο «Ο καθετηριασμός της δεξιάς καρδιάς», μαζί με τις ακτινογραφίες.

Καρδιακός καθετηριασμός σε σύγχρονο αιμοδυναμικό εργαστήριο (Σαν Ντιέγκο, 2020). Ό,τι βλέπουν οι γιατροί στην οθόνη, ο Φόρσμαν το είδε πρώτος σε έναν καθρέφτη. — Φωτ.: U.S. Navy Medicine, Wikimedia Commons, δημόσιος τομέας.

«Έτσι δεν ξεκινάς τη χειρουργική»

Η δημοσίευση δεν του άνοιξε πόρτες· του τις έκλεισε. Είχε ήδη πάρει μια άμισθη θέση στη Σαριτέ του Βερολίνου, κάτω από τον διασημότερο χειρουργό της Γερμανίας, τον Φέρντιναντ Ζάουερμπρουχ. Όταν εκείνος είδε το άρθρο, τον απέλυσε επειδή είχε προχωρήσει χωρίς έγκριση. Η φράση που του είπε έμεινε: «Με αυτόν τον τρόπο σίγουρα δεν ξεκινάς τη χειρουργική». Ο Φόρσμαν επέστρεψε για λίγο, έφυγε οριστικά το 1932 και η ιατρική κοινότητα της εποχής αντιμετώπισε τη μέθοδό του με αδιαφορία, όταν δεν την αντιμετώπιζε με ειρωνεία.

Με τη φήμη του ανθρώπου που έβαλε σωλήνα στην ίδια του την καρδιά, δύσκολα έβρισκε δουλειά. Παντρεύτηκε την ουρολόγο Έλσμπετ Ένγκελ, εγκατέλειψε την καρδιολογία και έγινε κι ο ίδιος ουρολόγος. Η πολιτική του διαδρομή δεν ήταν άμεμπτη: από το 1932 ως το 1945 ήταν μέλος του ναζιστικού κόμματος. Στον πόλεμο υπηρέτησε ως στρατιωτικός γιατρός, έφτασε στον βαθμό του ταγματάρχη και κατέληξε σε αμερικανικό στρατόπεδο αιχμαλώτων. Όταν αποφυλακίστηκε το 1945, δούλεψε για ένα διάστημα ξυλοκόπος και έπειτα αγροτικός γιατρός στον Μέλανα Δρυμό, μαζί με τη γυναίκα του. Το 1950 άνοιξε ουρολογικό ιατρείο στη λουτρόπολη Μπαντ Κρόιτσναχ. Στο μεταξύ είχαν γεννηθεί έξι παιδιά.

Το τηλεφώνημα από τη Στοκχόλμη

Αυτό που ο Φόρσμαν δεν ήξερε ήταν ότι, όσο εκείνος βρισκόταν στο στρατόπεδο αιχμαλώτων, δύο γιατροί στη Νέα Υόρκη είχαν διαβάσει το άρθρο του 1929. Ο Γάλλος Αντρέ Κουρνάν και ο Αμερικανός Ντίκινσον Ρίτσαρντς, στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια, πήραν την παράτολμη ιδέα του και την έκαναν ασφαλή, μετρήσιμη κλινική μέθοδο: με τον καθετήρα μέσα στην καρδιά μετρούσαν πιέσεις, οξυγόνο, ροή αίματος, και διέγνωσαν παθήσεις που ως τότε φαίνονταν μόνο στη νεκροψία.

Τον Οκτώβριο του 1956 το Ινστιτούτο Καρολίνσκα απένειμε το Νόμπελ Φυσιολογίας ή Ιατρικής στους τρεις μαζί, «για τις ανακαλύψεις τους σχετικά με τον καθετηριασμό της καρδιάς». Από το Κολούμπια δήλωσαν δημόσια ότι η τεχνική είχε ανακαλυφθεί από τον Φόρσμαν το 1929 και απλώς αναπτύχθηκε στα δικά τους εργαστήρια. Ο ίδιος ο Φόρσμαν, ένας επαρχιακός ουρολόγος που κανείς δεν θυμόταν, είπε στους δημοσιογράφους, όπως κατέγραψαν οι New York Times: «Κανείς στη Δυτική Γερμανία δεν μου έδωσε σημασία». Οι τιμές ήρθαν μετά, όλες μαζί: επίτιμος καθηγητής στο Μάιντς, διευθυντής χειρουργικής κλινικής στο Ντίσελντορφ, μέλος επιστημονικών εταιρειών σε τρεις ηπείρους. Το νοσοκομείο του Έμπερσβαλντε, όπου κλείδωσε την πόρτα του χειρουργείου εκείνο το μεσημέρι, φέρει σήμερα το όνομά του.

Ο Βέρνερ Φόρσμαν πέθανε την 1η Ιουνίου 1979 στο Σόπφχαϊμ, στα νότια της Γερμανίας, από καρδιακή προσβολή. Το όργανο που πρώτος είχε τολμήσει να αγγίξει από μέσα ήταν αυτό που τον πρόδωσε.

Γιατί μας αφορά

Κάθε στεφανιογραφία, κάθε αγγειοπλαστική, κάθε στεντ που τοποθετείται σε αιμοδυναμικό εργαστήριο ελληνικού νοσοκομείου, από το Ιπποκράτειο της Θεσσαλονίκης ως το Ωνάσειο, κατάγεται από εκείνον τον λαδωμένο ουρολογικό καθετήρα του 1929. Η ιστορία του Φόρσμαν, όμως, δεν είναι μόνο ιστορία θάρρους· είναι και ιστορία ενός συστήματος που τιμώρησε την ιδέα επειδή ήρθε από έναν εικοσιπεντάχρονο χωρίς άδεια. Το ερώτημα αφορά και τα δικά μας νοσοκομεία και πανεπιστήμια: πόσες καλές ιδέες χάνονται όχι επειδή είναι λάθος, αλλά επειδή τις λέει ο λάθος άνθρωπος από τη λάθος θέση;

Πηγές:

• Siemens Healthineers MedMuseum: A rubber tube to the heart — The history of the world's first heart catheterization (10/2/2022)
• NobelPrize.org: Werner Forssmann — Biographical & Facts (Nobel Prize in Physiology or Medicine 1956)
• Wikipedia (en): Werner Forssmann — με παραπομπές στη βιογραφία του Ιδρύματος Νόμπελ και στο UTMB
• Schott M., Hussain Khan Z.: Werner Forssmann, the Man Behind the Self-experiment — Anesthesiology and Pain Medicine (21/9/2021), με αποσπάσματα από Forssmann W., Klinische Wochenschrift 8(45), 1929
• medonline.at: Im Selbstversuch — Werner Forßmann und die erste Herzkatheterisierung (11/7/2025)