Παρθενώνας

Ο Παρθενώνας: Το σύμβολο του δυτικού πολιτισμού σε αριθμούς, χρόνο, χρυσάφι και λεηλασίες

Πόσο κόστισε, πόσα χρόνια χτιζόταν, με ποια μέσα και υλικά, τι απέγινε το χρυσελεφάντινο άγαλμα της Αθηνάς και ποιοι –Πέρσες, Έλληνες, Ρωμαίοι, Χριστιανοί, Φράγκοι, Οθωμανοί, Βενετοί και Άγγλοι– τον σεβάστηκαν ή τον λεηλάτησαν.

Με μια ματιά

• Κατασκευή κτηρίου: 447–438 π.Χ. (9 χρόνια) · Γλυπτός διάκοσμος: έως το 432 π.Χ. (15 χρόνια συνολικά)
• Κόστος κτηρίου: 469 αργυρά τάλαντα ≈ 2.814.000 δραχμές ≈ 12,2 τόνοι ασήμι
• Σε σημερινά ευρώ: από ~12–17 εκατ. € (μόνο η αξία του μετάλλου) έως ~250–350 εκατ. € (αγοραστική δύναμη/ημερομίσθια) – βλ. ανάλυση παρακάτω
• Άγαλμα Αθηνάς Παρθένου: ~11,5–12 μ. (με το βάθρο ~13 μ.), ξύλινος σκελετός, ελεφαντόδοντο και ~1.100 κιλά αφαιρούμενου χρυσού – ΟΧΙ συμπαγές χρυσό
• Ο Περικλής πέθανε το 429 π.Χ., δηλαδή είδε τον ναό ολοκληρωμένο (438 και 432 π.Χ.)
• Χρήσεις: ναός, θησαυροφυλάκιο της Δηλιακής Συμμαχίας, χριστιανική εκκλησία (ορθόδοξη και λατινική), τζαμί, πυριτιδαποθήκη, φρούριο, μουσειακό μνημείο

1. Το ιστορικό πλαίσιο: ένας ναός χτισμένος πάνω σε στάχτες

Ο Παρθενώνας που βλέπουμε σήμερα δεν είναι ο πρώτος ναός στη θέση αυτή. Μετά τη νίκη στον Μαραθώνα (490 π.Χ.) οι Αθηναίοι άρχισαν να χτίζουν έναν μαρμάρινο ναό της Αθηνάς, τον λεγόμενο «Προπαρθενώνα». Το 480 π.Χ. όμως ο στρατός του Ξέρξη κατέλαβε την Αθήνα, πυρπόλησε την Ακρόπολη και κατέστρεψε τον ημιτελή ναό και τα αρχαϊκά ιερά. Οι Αθηναίοι ενσωμάτωσαν τους καμένους σπονδύλους των κιόνων στο βόρειο τείχος της Ακρόπολης, όπου διακρίνονται ακόμη και σήμερα, ως μόνιμη υπενθύμιση της περσικής βαρβαρότητας.

Για περίπου τρεις δεκαετίες η Ακρόπολη έμεινε ερειπωμένη. Όταν ο Περικλής επιβλήθηκε στην πολιτική ζωή της πόλης και η Δηλιακή Συμμαχία βρισκόταν στο απόγειο της δύναμής της, ξεκίνησε το μεγαλύτερο οικοδομικό πρόγραμμα της αρχαιότητας. Το ταμείο της Συμμαχίας είχε ήδη μεταφερθεί από τη Δήλο στην Αθήνα (454 π.Χ.) και, σύμφωνα με τον Πλούταρχο, οι πολιτικοί αντίπαλοι του Περικλή τον κατηγορούσαν ότι «στολίζει την πόλη σαν ματαιόδοξη γυναίκα» με χρήματα των συμμάχων. Ο Περικλής απάντησε ότι, εφόσον η Αθήνα εγγυάται την ασφάλεια των συμμάχων, δεν τους οφείλει λογαριασμό για το πώς ξοδεύει τους φόρους.

2. Πόσα χρόνια χρειάστηκαν;

Οι οικοδομικές επιγραφές (οι λογαριασμοί των επιστατών χαράσσονταν σε μαρμάρινες στήλες και εκτίθονταν δημόσια) μάς επιτρέπουν σπάνια ακρίβεια:

Φάση	Χρονολογία	Διάρκεια
Έναρξη εργασιών	447/446 π.Χ.	–
Ολοκλήρωση κτηρίου & αφιέρωση αγάλματος (Μεγάλα Παναθήναια)	438 π.Χ.	9 χρόνια
Ολοκλήρωση αετωμάτων και γλυπτών	432 π.Χ.	15 χρόνια συνολικά

Για τα δεδομένα της εποχής (χωρίς μηχανές, με ανθρώπινη και ζωική δύναμη) η ταχύτητα ήταν εντυπωσιακή. Ο ίδιος ο Πλούταρχος θαύμαζε ότι έργα που θα μπορούσαν να απαιτήσουν γενεές ολοκληρώθηκαν «στην ακμή μιας μόνο πολιτείας». Για σύγκριση: η Αγία Σοφία χρειάστηκε 6 χρόνια, ο καθεδρικός της Κολωνίας πάνω από 600, ενώ η σύγχρονη αναστήλωση του Παρθενώνα από την Υπηρεσία Συντήρησης Μνημείων Ακρόπολης (ΥΣΜΑ) διαρκεί ήδη από το 1975 – περισσότερο δηλαδή απ' ό,τι η αρχική κατασκευή.

3. Οι άνθρωποι: αρχιτέκτονες, γλύπτες και εργάτες

Αρχιτέκτονες ήταν ο Ικτίνος και ο Καλλικράτης (ο Βιτρούβιος αναφέρει και κάποιον Καρπίωνα), ενώ ο Φειδίας, προσωπικός φίλος του Περικλή, είχε τη γενική εποπτεία του γλυπτού διακόσμου και φιλοτέχνησε ο ίδιος το χρυσελεφάντινο άγαλμα. Στο εργοτάξιο δούλευαν δίπλα-δίπλα Αθηναίοι πολίτες, μέτοικοι και δούλοι: λατόμοι, μεταφορείς, μαρμαράδες, ξυλουργοί, χαλκουργοί, χρυσοχόοι, ελεφαντουργοί, ζωγράφοι (ο ναός ήταν πολύχρωμος!), σχοινοποιοί, ακόμη και καροποιοί. Από τους σωζόμενους λογαριασμούς του γειτονικού Ερεχθείου γνωρίζουμε ότι το τυπικό ημερομίσθιο ειδικευμένου τεχνίτη ήταν 1 δραχμή την ημέρα, ανεξάρτητα αν ήταν ελεύθερος ή δούλος – στοιχείο που μας χρησιμεύει παρακάτω για τη μετατροπή του κόστους.

4. Με ποια υλικά και ποια μέσα χτίστηκε;

Μάρμαρο: Ο Παρθενώνας είναι ο πρώτος ελληνικός ναός εξ ολοκλήρου από μάρμαρο, ακόμη και στα κεραμίδια της στέγης. Χρησιμοποιήθηκε λευκό πεντελικό μάρμαρο από τα λατομεία της Πεντέλης, 16 περίπου χιλιόμετρα βορειοανατολικά της Ακρόπολης. Οι εκτιμήσεις για τη συνολική ποσότητα κυμαίνονται από 20.000 έως και 100.000 τόνους, ανάλογα με το αν υπολογίζεται μόνο το τελικό κτήριο ή και το υλικό που αφαιρέθηκε κατά την επεξεργασία. Μόνο οι σπόνδυλοι των κιόνων ζυγίζουν 5–10 τόνους ο καθένας.

Μεταφορά: Οι όγκοι κόβονταν στο λατομείο σε χονδρική μορφή, κατέβαιναν τις πλαγιές της Πεντέλης σε λιθόστρωτη ράμπα με έλκηθρα και σχοινιά τυλιγμένα σε πασσάλους, και στη συνέχεια φορτώνονταν σε βαριές άμαξες που έσερναν ζεύγη βοδιών – ως και 30 ζευγάρια για τα μεγαλύτερα κομμάτια. Το ταξίδι ως την Αθήνα διαρκούσε περίπου μία ημέρα και η ανάβαση στον Ιερό Βράχο γινόταν από ειδική ράμπα στη δυτική πλευρά.

Ανύψωση και συναρμογή: Στο εργοτάξιο χρησιμοποιούνταν ξύλινοι γερανοί με πολύσπαστα και βαρούλκα, ενώ στους όγκους λαξεύονταν ειδικές εγκοπές και προεξοχές («αγκώνες») για τα σχοινιά. Δεν χρησιμοποιήθηκε καθόλου κονίαμα: οι επιφάνειες επαφής λειαίνονταν τόσο τέλεια ώστε οι αρμοί να είναι σχεδόν αόρατοι, και οι λίθοι συνδέονταν με σιδερένιους συνδέσμους (σχήματος διπλού Τ) και γόμφους που σφραγίζονταν με λιωμένο μολύβι για να μη σκουριάσουν. Οι σπόνδυλοι των κιόνων κεντράρονταν με ξύλινους «πόλους» από κυπαρίσσι και περιστρέφονταν ο ένας πάνω στον άλλο ώσπου να εφαρμόσουν τέλεια. Οι ραβδώσεις λαξεύονταν μετά την τοποθέτηση, επί τόπου.

Άλλα υλικά: Ξυλεία (κυπαρίσσι, δρυς, κέδρος) για τις δοκούς της στέγης και τις ξύλινες θύρες· χαλκός για κιγκλιδώματα, ασπίδες και επιγραφές· χρυσός, ελεφαντόδοντο, έβενος και πολύτιμοι λίθοι για το λατρευτικό άγαλμα· χρώματα (κυανό, κόκκινο, χρυσό) για τα γλυπτά και τα αρχιτεκτονικά μέλη.

Οι «οπτικές διορθώσεις»: Ο ναός δεν έχει σχεδόν καμία τελείως ευθεία γραμμή. Ο στυλοβάτης καμπυλώνεται προς τα πάνω (περίπου 6 εκ. στις μακρές πλευρές), οι κίονες γέρνουν ελαφρά προς τα μέσα και έχουν «ένταση» (ελαφρό φούσκωμα στη μέση), ενώ οι γωνιακοί κίονες είναι παχύτεροι. Όλα αυτά απαιτούσαν κάθε λίθος να είναι μοναδικός – γι' αυτό και η σύγχρονη αναστήλωση είναι τόσο δύσκολη.

Βασικές διαστάσεις: 69,5 × 30,9 μέτρα στον στυλοβάτη, ύψος 13,72 μ., 8 × 17 δωρικοί κίονες εξωτερικά (46 συνολικά), 92 μετόπες, ιωνική ζωφόρος μήκους περίπου 160 μ., δύο αετώματα με υπερφυσικού μεγέθους αγάλματα.

5. Πόσο κόστισε – και πόσο θα ήταν αυτό σε σημερινά ευρώ;

Οι αρχαίες πηγές και οι οικοδομικές επιγραφές δίνουν για το κτήριο το ποσό των 469 αργυρών ταλάντων. Ένα αττικό τάλαντο ισοδυναμούσε με 6.000 δραχμές και ζύγιζε περίπου 26 κιλά ασήμι. Άρα:

• 469 τάλαντα = 2.814.000 δραχμές
• 469 × 26 κιλά ≈ 12,2 τόνοι καθαρού αργύρου

Για να καταλάβουμε το μέγεθος: ένα τάλαντο ήταν το κόστος ναυπήγησης μιας τριήρους ή η μισθοδοσία του πληρώματός της (200 άνδρες) για έναν μήνα. Ο Παρθενώνας, δηλαδή, κόστισε όσο 469 πολεμικά πλοία – ολόκληρος ο αθηναϊκός στόλος στη Σαλαμίνα ήταν περίπου 200 τριήρεις. Ο ετήσιος φόρος όλων των συμμάχων της Δηλιακής Συμμαχίας ήταν περίπου 400–600 τάλαντα, ενώ, κατά τον Θουκυδίδη, το αποθεματικό της πόλης στην Ακρόπολη πριν αρχίσει το πρόγραμμα έφτανε τα 9.700–10.000 τάλαντα και το 431 π.Χ. είχε πέσει στα 6.000.

Η μετατροπή σε σημερινά χρήματα είναι εκ των πραγμάτων προσεγγιστική, γιατί η αρχαία οικονομία δεν συγκρίνεται άμεσα με τη σύγχρονη. Υπάρχουν τρεις βασικές μέθοδοι:

Μέθοδος	Υπολογισμός	Σημερινό ισοδύναμο
Α. Αξία του μετάλλου	12,2 τόνοι ασήμι × ~1–1,4 €/γραμμάριο (τιμές 2024–2025)	~12–17 εκατ. € Παραπλανητικά χαμηλό: το ασήμι ήταν τότε πολύ πιο «ακριβό» σε σχέση με την εργασία.
Β. Αγοραστική δύναμη (ημερομίσθια)	2.814.000 ημερομίσθια ειδικευμένου τεχνίτη × ~80–120 € σήμερα	~225–340 εκατ. € Η πιο ρεαλιστική μέθοδος για το κόστος της εργασίας.
Γ. Σχετικό οικονομικό βάρος	≈ 1 έτος συνολικών εσόδων της Αθηναϊκής ηγεμονίας, ή 469 σύγχρονα πολεμικά πλοία	δισεκατομμύρια € Δείχνει τι «θυσίασε» η πόλη, όχι τι θα πληρώναμε σήμερα.

Συμπέρασμα: Μια τεκμηριωμένη, συντηρητική απάντηση είναι ότι το κτήριο του Παρθενώνα κόστισε της τάξεως των 250–350 εκατομμυρίων σημερινών ευρώ, με το χρυσελεφάντινο άγαλμα να προσθέτει τουλάχιστον άλλα 100 εκατ. € μόνο σε πολύτιμα μέταλλα (βλ. παρακάτω). Αν συνυπολογιστεί ότι σήμερα η ακριβής αναπαραγωγή του με χειροποίητη λάξευση μοναδικών λίθων είναι πρακτικά αδύνατη, η πραγματική αξία είναι ανεκτίμητη. Σημειωτέον ότι το αντίγραφο του Νάσβιλ (ΗΠΑ) χτίστηκε από σκυρόδεμα και γύψο, όχι μάρμαρο.

Σημείωση: Για ολόκληρο το περίκλειο πρόγραμμα (Παρθενώνας, Προπύλαια, Ερέχθειο, Ναός Αθηνάς Νίκης, Ωδείο, Τελεστήριο Ελευσίνας κ.ά.) οι αρχαίοι συγγραφείς δίνουν εξωφρενικά νούμερα – ο Ηλιόδωρος ανέφερε 2.012 τάλαντα μόνο για τα Προπύλαια, αριθμός που οι ιστορικοί θεωρούν εσφαλμένο ή υπερβολικό.

6. Είδε ο Περικλής τον Παρθενώνα ολοκληρωμένο;

Ναι. Ο ναός και το άγαλμα αφιερώθηκαν στα Μεγάλα Παναθήναια του 438 π.Χ. και ο γλυπτός διάκοσμος των αετωμάτων ολοκληρώθηκε το 432 π.Χ. Ο Περικλής πέθανε το φθινόπωρο του 429 π.Χ., θύμα του λοιμού που έπληξε την πολιορκημένη Αθήνα στον δεύτερο χρόνο του Πελοποννησιακού Πολέμου. Είχε, λοιπόν, περίπου τρία χρόνια για να απολαύσει το έργο του στην πλήρη μορφή του.

Η επιτυχία όμως είχε και σκιές. Ο Φειδίας κατηγορήθηκε ότι υπεξαίρεσε χρυσό και ελεφαντόδοντο από το άγαλμα. Σύμφωνα με τον Πλούταρχο, σώθηκε από την πρώτη κατηγορία επειδή, με συμβουλή του Περικλή, είχε κατασκευάσει τα χρυσά ελάσματα αφαιρούμενα: τα ξήλωσαν, τα ζύγισαν και το βάρος βρέθηκε σωστό. Κατηγορήθηκε στη συνέχεια για ασέβεια, επειδή υποτίθεται ότι απεικόνισε τον εαυτό του και τον Περικλή στην ασπίδα της θεάς, φυλακίστηκε ή εξορίστηκε και πέθανε (κατά μία εκδοχή στην Ολυμπία, όπου φιλοτέχνησε τον Δία, ένα από τα Επτά Θαύματα). Οι διώξεις αυτές στόχευαν προφανώς τον ίδιο τον Περικλή.

7. Εκτός από ναός, σε τι άλλο χρησίμευσε;

1. Θησαυροφυλάκιο. Ο Παρθενώνας ήταν εξαρχής κάτι περισσότερο από ναός: στεγάζε το ταμείο της Δηλιακής Συμμαχίας και της αθηναϊκής πολιτείας. Στον οπισθόδομο και στον δυτικό θάλαμο (τον κυρίως «Παρθενώνα», από όπου πήρε το όνομα όλο το κτήριο) φυλάσσονταν χρήματα, χρυσά και αργυρά σκεύη, αναθήματα και λάφυρα, που καταγράφονταν ετησίως σε επιγραφές από τους «ταμίες της θεάς». Ο ίδιος ο χρυσός του αγάλματος θεωρούνταν «αποθεματικό έκτακτης ανάγκης»: ο Περικλής, κατά τον Θουκυδίδη, δήλωσε ότι σε πόλεμο μπορεί να χρησιμοποιηθεί, αρκεί να αντικατασταθεί αργότερα.
2. Μνημείο νίκης και προπαγάνδας. Ο Μέγας Αλέξανδρος, μετά τη νίκη του στον Γρανικό (334 π.Χ.), έστειλε 300 περσικές πανοπλίες και ανήρτησε χρυσές ασπίδες στο ανατολικό επιστύλιο. Οι οπές των καρφιών διακρίνονται ακόμη.
3. Κατοικία ηγεμόνα. Το 304/3 π.Χ. ο Δημήτριος ο Πολιορκητής εγκαταστάθηκε στον οπισθόδομο του ναού μαζί με τις εταίρες του – μια πράξη που οι Αθηναίοι θεώρησαν βεβήλωση, αν και επισήμως «φιλοξενούνταν από τη θεά».
4. Χώρος αυτοκρατορικής λατρείας. Το 61/62 μ.Χ. οι Αθηναίοι έστησαν χάλκινη επιγραφή προς τιμήν του Νέρωνα στο ανατολικό επιστύλιο.
5. Χριστιανική εκκλησία (τέλη 6ου αι. – 1458). Μετατράπηκε σε τρίκλιτη βασιλική, αφιερωμένη στην Παναγία («Παναγία η Αθηνιώτισσα»), που έγινε ο μητροπολιτικός ναός της Αθήνας. Από το 1204 ως το 1458 λειτούργησε ως λατινικός καθεδρικός (Notre-Dame d'Athènes) των Φράγκων δουκών, που πρόσθεσαν κωδωνοστάσιο.
6. Τζαμί (1458–1687 και ξανά μετά το 1687). Οι Οθωμανοί το μετέτρεψαν σε τζαμί και το κωδωνοστάσιο σε μιναρέ. Μετά την έκρηξη του 1687 χτίστηκε ένα μικρό τζαμί μέσα στα ερείπια, που κατεδαφίστηκε τη δεκαετία του 1840.
7. Πυριτιδαποθήκη και φρούριο. Η Ακρόπολη ήταν συνεχώς οχυρό από την ύστερη αρχαιότητα ως το 1833. Στο 1687 οι Οθωμανοί αποθήκευσαν πυρίτιδα μέσα στον ναό, με τα γνωστά τραγικά αποτελέσματα, και στην πολιορκία του 1826–27 το μνημείο δέχτηκε ξανά βομβαρδισμούς.
8. Μνημείο–σύμβολο (από το 1833). Μετά την απελευθέρωση, η Ακρόπολη «καθαρίστηκε» από τα μεσαιωνικά και οθωμανικά κτίσματα και ο Παρθενώνας έγινε το εθνικό σύμβολο της Ελλάδας και το παγκόσμιο έμβλημα της κλασικής παιδείας και της δημοκρατίας (λογότυπο UNESCO).

8. Το άγαλμα της Αθηνάς Παρθένου: πόσο ψηλό ήταν και ήταν όλο χρυσό;

Το λατρευτικό άγαλμα του Φειδία ήταν χρυσελεφάντινο, όχι συμπαγές χρυσό. Είχε ύψος περίπου 11,5–12 μέτρα (περίπου 13 μ. μαζί με το βάθρο διαστάσεων 4 × 8 μ.), δηλαδή σχεδόν άγγιζε την οροφή του σηκού. Η κατασκευή του:

• Σκελετός από ξύλο (πιθανότατα κυπαρίσσι) πάνω σε κεντρικό ξύλινο ιστό, στερεωμένο σε υποδοχή που σώζεται ακόμη στο δάπεδο του σηκού.
• Ελεφαντόδοντο για τα γυμνά μέρη: πρόσωπο, λαιμός, χέρια, πόδια – σε λεπτές πλάκες, μαλακωμένες και διαμορφωμένες πάνω στο ξύλο.
• Χρυσός για το ένδυμα (πέπλο), το κράνος, την αιγίδα, την ασπίδα και τη Νίκη που κρατούσε στο δεξί χέρι – σε σφυρήλατα, αφαιρούμενα ελάσματα. Ο Θουκυδίδης αναφέρει 40 τάλαντα καθαρού χρυσού, ο Φιλόχορος 44: δηλαδή περίπου 1.040–1.140 κιλά.
• Πολύτιμοι λίθοι για τα μάτια, και πιθανόν γυαλί και χαλκός σε λεπτομέρειες. Μπροστά στο άγαλμα υπήρχε ρηχή λεκάνη με νερό, που διατηρούσε την υγρασία για το ελεφαντόδοντο και καθρέφτιζε το φως.

Με σημερινές τιμές χρυσού (περίπου 85–95 € το γραμμάριο το 2025), μόνο το μέταλλο του αγάλματος θα άξιζε περίπου 90–105 εκατομμύρια ευρώ. Στην αρχαιότητα, με αναλογία χρυσού/αργύρου περίπου 1:14, τα 40 τάλαντα χρυσού αντιστοιχούσαν σε ~560 αργυρά τάλαντα – το άγαλμα κόστισε, δηλαδή, περισσότερο από το ίδιο το κτήριο.

Η Αθηνά παριστανόταν όρθια, με αττικό κράνος που έφερε σφίγγα και γρύπες, την αιγίδα με το κεφάλι της Μέδουσας στο στήθος, στο δεξί χέρι μια Νίκη ύψους περίπου 2 μέτρων, και στο αριστερό δόρυ και ασπίδα· στην εσωτερική πλευρά της ασπίδας εικονιζόταν Γιγαντομαχία, στην εξωτερική Αμαζονομαχία, στα σανδάλια Κενταυρομαχία και στο βάθρο η γέννηση της Πανδώρας. Δίπλα στην ασπίδα τυλιγόταν το ιερό φίδι, ο Εριχθόνιος. Γνωρίζουμε τη μορφή του από την περιγραφή του Παυσανία και από μικρά ρωμαϊκά αντίγραφα, όπως η «Αθηνά του Βαρβακείου» στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο.

9. Ποιοι έκλεψαν τον χρυσό της θεάς – και τι απέγινε το άγαλμα;

• Λαχάρης (περ. 296 π.Χ.). Ο τύραννος των Αθηνών Λαχάρης, πολιορκημένος από τον Δημήτριο τον Πολιορκητή και χωρίς χρήματα για τους μισθοφόρους του, ξήλωσε τα χρυσά ελάσματα του αγάλματος και, κατά τον Παυσανία, «άφησε την Αθηνά γυμνή». Λεηλάτησε επίσης τις χρυσές ασπίδες της Ακρόπολης και τα αναθήματα του ναού. Το άγαλμα επανεπενδύθηκε αργότερα, πιθανότατα με επίχρυσες χάλκινες πλάκες.
• Πυρκαγιά (περ. 165 π.Χ. ή στην ύστερη ρωμαϊκή εποχή). Μια σοβαρή πυρκαγιά κατέστρεψε την οροφή και το εσωτερικό του σηκού· το αρχικό άγαλμα πιθανότατα χάθηκε ή υπέστη βαριές ζημιές και αντικαταστάθηκε/επισκευάστηκε. Το ακριβές χρονολόγιο αμφισβητείται από τους ειδικούς (άλλοι το συνδέουν με την επιδρομή των Ερούλων το 267 μ.Χ.).
• Απομάκρυνση τον 5ο αι. μ.Χ. Με την επικράτηση του Χριστιανισμού, το άγαλμα απομακρύνθηκε από τον ναό πριν τη μετατροπή του σε εκκλησία. Μια βυζαντινή πηγή αναφέρει ένα κολοσσιαίο άγαλμα της Αθηνάς στην Κωνσταντινούπολη τον 10ο αιώνα, που ταυτίζεται από ορισμένους με την Παρθένο· έκτοτε χάνονται τα ίχνη του. Πιθανότατα καταστράφηκε στις λεηλασίες της Τέταρτης Σταυροφορίας (1204), όταν και η χάλκινη Αθηνά Πρόμαχος του Φειδία, που είχε επίσης μεταφερθεί στην Πόλη, κομματιάστηκε από τον όχλο (1203).

10. Ποιοι άλλοι λεηλάτησαν τον ναό;

Οι Πέρσες (480 π.Χ.). Οι Πέρσες δεν «σεβάστηκαν» τον Παρθενώνα για τον απλούστατο λόγο ότι δεν τον πρόλαβαν: κατέστρεψαν ολοσχερώς τον προκάτοχό του και όλα τα ιερά της Ακρόπολης. Ο σημερινός ναός είναι, κατά μία έννοια, το αθηναϊκό μνημείο της νίκης επί των Περσών – οι μετόπες του (Γιγαντομαχία, Αμαζονομαχία, Κενταυρομαχία, Τρωικός Πόλεμος) είναι αλληγορίες της σύγκρουσης Ελλήνων–βαρβάρων.

Έλληνες τύραννοι και βασιλείς. Εκτός από τον Λαχάρη, τα αρχαία κείμενα αναφέρουν «δανεισμούς» από τον θησαυρό της θεάς σε περιόδους πολέμου, που δεν επιστράφηκαν πάντα.

Οι Ρωμαίοι. Ο Σύλλας λεηλάτησε την Αθήνα το 86 π.Χ., αλλά ο ναός φαίνεται ότι γλίτωσε τα χειρότερα. Οι Ρωμαίοι αυτοκράτορες γενικά σεβάστηκαν και επισκεύασαν το μνημείο· η πόλη ήταν γι' αυτούς «πανεπιστημιούπολη» και τόπος προσκυνήματος.

Οι Έρουλοι (267 μ.Χ.) και οι Βησιγότθοι του Αλάριχου (396 μ.Χ.). Οι βαρβαρικές επιδρομές της ύστερης αρχαιότητας έπληξαν την Αθήνα· η μεγάλη πυρκαγιά που κατέστρεψε την οροφή του Παρενώνα αποδίδεται συχνά σε αυτή την περίοδο. Ο ναός επισκευάστηκε με υλικά από άλλα κτίσματα.

Οι Χριστιανοί (5ος–6ος αι.). Η στάση τους ήταν διπλή. Από τη μια, η μετατροπή σε εκκλησία έσωσε το κτήριο για χίλια χρόνια – χωρίς αυτήν θα είχε γίνει λατομείο όπως τόσοι αρχαίοι ναοί. Από την άλλη, προκάλεσε σοβαρές απώλειες: οι μετόπες της ανατολικής, βόρειας και δυτικής πλευράς αποκρούστηκαν σκόπιμα με σμίλη (σώθηκε ανέπαφη μόνο μία, η 32η της βόρειας πλευράς, ίσως επειδή θεωρήθηκε ότι έμοιαζε με Ευαγγελισμό), το κεντρικό τμήμα του ανατολικού αετώματος (η γέννηση της Αθηνάς) αφαιρέθηκε για να ανοιχτεί αψίδα, το άγαλμα εκδιώχθηκε, η είσοδος μεταφέρθηκε στη δυτική πλευρά, και οι τοίχοι καλύφθηκαν με τοιχογραφίες. Ο Παρθενώνας έγινε ένα από τα σημαντικότερα προσκυνήματα της Παναγίας στην ανατολική χριστιανοσύνη και ο αυτοκράτορας Βασίλειος Β΄ ο Βουλγαροκτόνος ήρθε να τον επισκεφθεί (1018).

Οι Φράγκοι (1204–1458). Μετέτρεψαν τον ναό σε λατινικό καθεδρικό, πρόσθεσαν κωδωνοστάσιο και πιθανόν αφαίρεσαν πολύτιμα σκεύη, αλλά δεν άγγιξαν την αρχιτεκτονική. Οι Φλωρεντινοί δούκες Acciaiuoli ήταν γνωστοί θαυμαστές της αρχαιότητας.

Οι Οθωμανοί (1458–1833). Ο Μωάμεθ Β΄ ο Πορθητής επισκέφθηκε την Αθήνα το 1458 και θαύμασε τα μνημεία· ο Παρθενώνας έγινε τζαμί, αλλά διατηρήθηκε σχεδόν ακέραιος για 230 χρόνια. Ο Οθωμανός περιηγητής Εβλιά Τσελεμπή (1667) τον περιέγραψε ως έργο «όχι ανθρώπινου χεριού». Το μοιραίο λάθος ήρθε το 1687: εν μέσω του Βενετοτουρκικού πολέμου οι Οθωμανοί αποθήκευσαν την πυρίτιδά τους στον ναό, μαζί με γυναίκες και παιδιά, πιστεύοντας ότι οι Χριστιανοί δεν θα βομβάρδιζαν μια πρώην εκκλησία.

Οι Βενετοί του Μοροζίνι (1687). Στις 26 Σεπτεμβρίου 1687 μια οβίδα των Βενετών, υπό τον Φραντσέσκο Μοροζίνι και τον Σουηδό κόμη Κένιγκσμαρκ, χτύπησε τον Παρθενώνα. Η έκρηξη σκότωσε περίπου 300 ανθρώπους, τίναξε στον αέρα τη στέγη, τον σηκό και 28 κίονες, και μετέτρεψε το σχεδόν ακέραιο μνημείο σε ερείπιο. Ο Μοροζίνι έκανε λόγο για «θαυματουργή βολή». Την επόμενη χρονιά, φεύγοντας, προσπάθησε να αφαιρέσει ως λάφυρο τα άλογα και το άρμα του Ποσειδώνα από το δυτικό αέτωμα· τα συνεργεία του τα έριξαν και τα έκαναν κομμάτια. Ακολούθησε χάος: οι ντόπιοι Τούρκοι πουλούσαν θραύσματα σε περιηγητές ή τα έκαιγαν για ασβέστη, και τα κομμάτια μαρμάρου χρησιμοποιήθηκαν για σπίτια και οχυρώσεις.

Οι Ευρωπαίοι «συλλέκτες» (18ος–19ος αι.). Ο Γάλλος πρέσβης κόμης Σουαζέλ-Γκουφιέ απέσπασε μετόπη και πλάκα της ζωφόρου (σήμερα στο Λούβρο). Το κύριο όμως πλήγμα ήρθε από τον Τόμας Μπρους, 7ο κόμη του Έλγιν, Βρετανό πρέσβη στην Κωνσταντινούπολη. Μεταξύ 1801 και 1812, επικαλούμενος ένα αμφιλεγόμενο σουλτανικό έγγραφο (φιρμάνι) του οποίου το πρωτότυπο δεν βρέθηκε ποτέ, τα συνεργεία του πριόνισαν και κατέβασαν περίπου το μισό από τον σωζόμενο γλυπτό διάκοσμο: 75 μέτρα ζωφόρου, 15 μετόπες, 17 μορφές από τα αετώματα, καθώς και μια Καρυάτιδα και έναν κίονα από το Ερέχθειο. Χρεοκοπημένος, τα πούλησε το 1816 στο βρετανικό κράτος για 35.000 λίρες, και έκτοτε εκτίθενται στο Βρετανικό Μουσείο. Μικρότερα θραύσματα κατέληξαν σε Βατικανό, Βιέννη, Μόναχο, Βίρτσμπουργκ, Κοπεγχάγη και Παλέρμο – τα δύο τελευταία και το Βατικανό επέστρεψαν τα κομμάτια τους στο Μουσείο Ακρόπολης (2022–2023). Ακόμη και ο Λόρδος Βύρων στηλίτευσε την πράξη του Έλγιν ως βανδαλισμό.

Ο πόλεμος της Ανεξαρτησίας (1821–1833). Στις δύο πολιορκίες της Ακρόπολης το μνημείο βομβαρδίστηκε ξανά. Σύμφωνα με μια παράδοση, όταν οι Οθωμανοί άρχισαν να διαλύουν κίονες για να πάρουν το μολύβι των συνδέσμων για σφαίρες, οι Έλληνες πολιορκητές τούς έστειλαν οι ίδιοι μολύβι.

Οι «καλοπροαίρετοι» του 20ού αιώνα. Η αναστήλωση του Νικολάου Μπαλάνου (1898–1933) χρησιμοποίησε ακατάλληλο σίδερο χωρίς προστασία, που σκούριασε, διογκώθηκε και έσπασε αρχαία μάρμαρα – ζημιά που η ΥΣΜΑ διορθώνει από το 1975 με τιτάνιο. Προσθέστε τη ρύπανση της Αθήνας του 20ού αιώνα, τους σεισμούς και τα εκατομμύρια επισκέπτες, και καταλαβαίνουμε γιατί το μνημείο είναι ένα μόνιμο εργοτάξιο.

11. Επίλογος: γιατί σύμβολο του δυτικού πολιτισμού;

Ο Παρθενώνας χτίστηκε από μια δημοκρατία, με απόφαση της Εκκλησίας του Δήμου, με δημόσια λογοδοσία για κάθε δραχμή που ξοδεύτηκε, από ελεύθερους και δούλους που πληρώνονταν το ίδιο ημερομίσθιο, για να στεγάσει μια θεά της σοφίας και να διακηρύξει ότι ο άνθρωπος μπορεί να φτάσει το μέτρο και την αρμονία. Επέζησε 2.500 χρόνια, 25 αιώνες πολέμων, θρησκευτικών μεταστροφών, εκρήξεων και λεηλασιών. Κάθε κατακτητής προσπάθησε να τον οικειοποιηθεί – ως εκκλησία, ως τζαμί, ως λάφυρο, ως έκθεμα σε ξένο μουσείο – και αυτό ακριβώς αποδεικνύει τη δύναμή του. Σήμερα το αίτημα επιστροφής των Γλυπτών δεν είναι μόνο ελληνικό: είναι το αίτημα να ξανασυναντηθούν τα κομμάτια ενός έργου που ανήκει σε ολόκληρη την ανθρωπότητα, στον τόπο για τον οποίο δημιουργήθηκε.

Πηγές και βιβλιογραφία

• Αρχαίες πηγές: Θουκυδίδης, Ιστορίαι 2.13 (ο χρυσός του αγάλματος, το αποθεματικό της πόλης)· Πλούταρχος, Περικλής 12–14 και 31 (το οικοδομικό πρόγραμμα, η δίκη του Φειδία)· Παυσανίας, Ελλάδος Περιήγησις 1.24.5–7 και 1.25.7 (περιγραφή του αγάλματος, ο Λαχάρης)· Πλούταρχος, Δημήτριος 23–26· Αρριανός, Αλεξάνδρου Ανάβασις 1.16.
• Οικοδομικές επιγραφές του Παρθενώνα και του Ερεχθείου (IG I³ 436–451, 474–479) και οι καταγραφές των ταμιών της Αθηνάς.
• Υπηρεσία Συντήρησης Μνημείων Ακρόπολης (ΥΣΜΑ), ysma.gr – «Παρθενώνας».
• Μ. Κορρές, Από την Πεντέλη στον Παρθενώνα, Αθήνα 1993 (λατόμευση, μεταφορά και τεχνικές δόμησης).
• Mary Beard, The Parthenon, Harvard University Press, 2003.
• Jeffrey M. Hurwit, The Athenian Acropolis, Cambridge University Press, 1999.
• Joan Breton Connelly, The Parthenon Enigma, Knopf, 2014.
• Donald Kagan, The Peloponnesian War, 2003 (η αξία του ταλάντου σε τριήρεις).
• Gorham P. Stevens, «Concerning the Parthenos», Hesperia (ASCSA) – για την πυρκαγιά και την τύχη του αγάλματος.
• Ancient-Greece.org, «The Parthenon – The Cost of the Parthenon»· Wikipedia (EN): «Parthenon», «Athena Parthenos», «Siege of the Acropolis (1687)», «Lachares»· History Today, «The Parthenon is Blown Up».
• Μουσείο Ακρόπολης, theacropolismuseum.gr – για τα Γλυπτά του Παρθενώνα και τις επιστροφές θραυσμάτων.

Σημείωση για τις μετατροπές σε ευρώ: Οι τιμές των πολύτιμων μετάλλων και τα ημερομίσθια που χρησιμοποιήθηκαν αναφέρονται στο 2024–2025 και είναι ενδεικτικές. Κάθε μετατροπή αρχαίων νομισματικών μεγεθών σε σύγχρονα είναι κατά προσέγγιση και εξαρτάται από τη μέθοδο .sarotika.blogspot.gr.