Σαν σήμερα 12 Οκτωβρίου: η Απελευθέρωση της Αθήνας το 1944

Οκτωβρίου 12, 2026

Η 12η Οκτωβρίου είναι, πάνω απ' όλα, η ημέρα της Απελευθέρωσης της Αθήνας το 1944. Είναι όμως και η ημέρα που, κατά την παράδοση, πέθανε ο Δημοσθένης, που γεννήθηκε ο Ανδρέας Συγγρός και η Δόμνα Σαμίου, που έφυγε πρόωρα ο βασιλιάς Αλέξανδρος και που ένα βομβαρδισμένο αεροσκάφος έπεσε στη θάλασσα ανοιχτά του Καστελόριζου. Έξι σταθμοί της ελληνικής ιστορίας, σε χρονολογική σειρά.

322 π.Χ. — Ο θάνατος του Δημοσθένη στην Καλαυρία

Μετά την ήττα των Αθηναίων στον Λαμιακό Πόλεμο, ο Αντίπατρος ζήτησε την παράδοση των ηγετών του αντιμακεδονικού κόμματος. Ο Δημοσθένης κατέφυγε στο ιερό του Ποσειδώνα στην Καλαυρία, τον σημερινό Πόρο, και όταν οι διώκτες του τον βρήκαν, ήπιε δηλητήριο για να μην συλληφθεί. Η επικρατούσα χρονολόγηση, που στηρίζεται στον Πλούταρχο, τοποθετεί τον θάνατό του στις 12 Οκτωβρίου 322 π.Χ. Με τον Δημοσθένη έκλεισε ουσιαστικά η εποχή της ανεξάρτητης αθηναϊκής πολιτικής· οι λόγοι του έμειναν για αιώνες πρότυπο ρητορικής τέχνης.

1830 — Γεννιέται ο Ανδρέας Συγγρός

Προσωπογραφία του Ανδρέα Συγγρού, 19ος αιώνας — Ο Ανδρέας Συγγρός σε προσωπογραφία του 19ου αιώνα. — Έργο: Αργύριος Δρακόπουλος, μέσω Ψηφιακής Βιβλιοθήκης «Ανέμη» (Πανεπιστήμιο Κρήτης), Wikimedia Commons, δημόσιος τομέας.

Στην Κωνσταντινούπολη γεννιέται ο Ανδρέας Συγγρός, τραπεζίτης, πολιτικός και εθνικός ευεργέτης. Ξεκίνησε από το εμπόριο, πέρασε στον τραπεζικό κλάδο και έφτασε να δανείζει τόσο την Οθωμανική Αυτοκρατορία όσο και το Βασίλειο της Ελλάδας. Εγκαταστάθηκε στην Αθήνα, όπου ανέπτυξε μεγάλη επιχειρηματική δραστηριότητα και άφησε σημαντικές δωρεές· το όνομά του φέρουν σήμερα μια από τις κεντρικότερες λεωφόρους της πρωτεύουσας και ένα νοσοκομείο. Πέθανε στην Αθήνα στις 13 Φεβρουαρίου 1899.

1920 — Ο πρόωρος θάνατος του βασιλιά Αλέξανδρου

Φωτογραφικό πορτρέτο του βασιλιά Αλέξανδρου της Ελλάδας με στρατιωτική στολή — Ο βασιλιάς Αλέξανδρος. — Φωτ.: Charles Chusseau-Flaviens, Royal Collection, Wikimedia Commons, δημόσιος τομέας.

Στο Τατόι πεθαίνει, σε ηλικία 27 ετών, ο βασιλιάς Αλέξανδρος, που είχε ανέβει στον θρόνο τον Ιούνιο του 1917 μετά την απομάκρυνση του πατέρα του Κωνσταντίνου. Δέκα ημέρες νωρίτερα είχε δαγκωθεί από πίθηκο στους κήπους των ανακτόρων, ενώ προσπαθούσε να προστατεύσει τον σκύλο του· η πληγή μολύνθηκε και η σηψαιμία αποδείχθηκε μοιραία. Η ημερομηνία αναφέρεται με το τότε ισχύον παλαιό ημερολόγιο (25 Οκτωβρίου με το νέο). Ο θάνατός του άνοιξε το ζήτημα της διαδοχής λίγες εβδομάδες πριν από τις εκλογές του Νοεμβρίου 1920, που έφεραν την επιστροφή του Κωνσταντίνου. Η Αλεξανδρούπολη φέρει το όνομά του.

1928 — Γεννιέται η Δόμνα Σαμίου

Στην προσφυγική Καισαριανή γεννιέται η Δόμνα Σαμίου, από γονείς που είχαν ξεριζωθεί από το Μπαϊντίρι, κοντά στη Σμύρνη. Αφιέρωσε τη ζωή της στη συλλογή, στη μελέτη και στην ερμηνεία του ελληνικού δημοτικού τραγουδιού, γυρίζοντας την ύπαιθρο με το μαγνητόφωνο και καταγράφοντας τραγούδια που αλλιώς θα είχαν χαθεί. Το έργο της συνέβαλε όσο λίγα στη διάσωση και στη διάδοση της παραδοσιακής μουσικής, στην Ελλάδα και διεθνώς. Πέθανε στην Αθήνα στις 10 Μαρτίου 2012.

1944 — Η Απελευθέρωση της Αθήνας

Το πρωί της Πέμπτης 12 Οκτωβρίου 1944 οι τελευταίες γερμανικές μονάδες αποχωρούν από την Αθήνα, την οποία είχαν κηρύξει «ανοχύρωτη πόλη». Γύρω στις 9:45 Γερμανοί αξιωματικοί καταθέτουν στεφάνι στο Μνημείο του Άγνωστου Στρατιώτη, η σβάστικα υποστέλλεται από την Ακρόπολη και η ελληνική σημαία υψώνεται ξανά στον Ιερό Βράχο. Ο κόσμος ξεχύνεται στους δρόμους, έπειτα από 1.264 ημέρες Κατοχής, πείνας και διώξεων. Η κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας του Γεωργίου Παπανδρέου θα φτάσει στην πόλη στις 18 Οκτωβρίου. Η Απελευθέρωση δεν σήμανε το τέλος του πολέμου ούτε την απελευθέρωση όλης της χώρας, και πολύ σύντομα θα ακολουθούσαν τα Δεκεμβριανά· παραμένει όμως η ημέρα που η πρωτεύουσα ανέπνευσε ξανά ελεύθερη.

1967 — Η τραγωδία του Καστελόριζου

Αεροσκάφος de Havilland Comet 4B της BEA σε αεροδρόμιο — De Havilland Comet 4B της BEA, ίδιου τύπου με το αεροσκάφος της πτήσης 284 (φωτογραφία αρχείου, άλλο αεροσκάφος). — Φωτ.: Ralf Manteufel, Wikimedia Commons, GFDL 1.2.

Ένα de Havilland Comet 4B της βρετανικής BEA, που εκτελούσε για λογαριασμό των Κυπριακών Αερογραμμών την πτήση 284 προς τη Λευκωσία, εκρήγνυται στον αέρα και πέφτει στη Μεσόγειο ανοιχτά του Καστελόριζου. Και οι 66 επιβαίνοντες, 59 επιβάτες και 7 μέλη πληρώματος, σκοτώνονται. Η έρευνα κατέληξε ότι στην καμπίνα είχε εκραγεί βόμβα· οι δράστες δεν εντοπίστηκαν ποτέ. Παραμένει ένα από τα φονικότερα αεροπορικά δυστυχήματα στον ελληνικό εναέριο χώρο.

Η άποψή μας

Η Αθήνα τιμά και σήμερα, ογδόντα δύο χρόνια μετά, την Απελευθέρωσή της με τελετή στην Ακρόπολη. Αξίζει να θυμόμαστε ότι η 12η Οκτωβρίου 1944 δεν ήταν τέλος, αλλά αρχή: μέσα σε λίγες εβδομάδες η ίδια πόλη που πανηγύριζε ενωμένη θα βυθιζόταν στα Δεκεμβριανά, και η χώρα σε έναν εμφύλιο που άφησε πληγές για δεκαετίες. Η ελευθερία, δηλαδή, δεν εξασφαλίστηκε με την αποχώρηση του κατακτητή· χρειάστηκε, και χρειάζεται, θεσμούς, συμβιβασμούς και υπομονή για να γίνει καθημερινότητα. Σε μια εποχή που η δημόσια συζήτηση στην Ελλάδα συχνά εξαντλείται σε συνθήματα, η επέτειος είναι μια υπενθύμιση ότι οι μεγάλες στιγμές της ιστορίας κρίνονται από την επόμενη ημέρα τους. Η Απελευθέρωση ανήκει σε όλους όσοι την περίμεναν 1.264 ημέρες, όχι σε μία παράταξη· και αυτό είναι ίσως το πιο επίκαιρο μάθημά της.

Πηγές: