Αυτοκίνητο, Made in Greece

Τον Απρίλιο του 1972 το περιοδικό «4Τροχοί» παρουσίασε, σε συνεργασία με τον βιομηχανικό σχεδιαστή Γιώργο Μιχαήλ, τα σχέδια ενός ελληνικού επιβατικού αυτοκινήτου. Η πιο φιλόδοξη σελίδα έγραφε όμως στη Σύρο. Το 1973, στον ύψος της πετρελαϊκής κρίσης, ο εφοπλιστής Γιάννης Γουλανδρής —που μαζί με τους αδελφούς του είχε αγοράσει το 1968 τα ναυπηγεία του Νεωρίου— αγόρασε τη βρετανική Enfield Automotive και μετέφερε τη γραμμή παραγωγής στη Σύρο: γεννήθηκε η «Ένφιλντ-Νεώριον Ε.Π.Ε.», με τεχνικό διευθυντή τον απόφοιτο του MIT Κωνσταντίνο Αδρακτά και τεχνίτες ντόπιους καραβομαραγκούς, που «μάθανε» αυτοκίνητα από την αρχή.

Τον Οκτώβριο του 1973 βγήκε από τη γραμμή το πρώτο αυτοκίνητο που κατασκευάστηκε στη Σύρο: το ηλεκτρικό Enfield 8000, με αλουμινένιο πλαίσιο ανθεκτικό στη διάβρωση και εσωτερικό σε στάνταρ Rolls Royce. Κατασκευάστηκαν συνολικά πάνω από 100 (κατ’ άλλες πηγές 123) οχήματα, εκ των οποίων το σύνολο εξάχθηκε στο Ηνωμένο Βασίλειο —αρκετά αγοράστηκαν από τα Αγγλικά Ταχυδρομεία. Στην Ελλάδα δεν πούλησαν ποτέ: το κράτος απλώς δεν απάντησε στο ζήτημα της φορολόγησης του ηλεκτρικού κινητήρα.

Παράλληλα, μια ομάδα Ελλήνων μηχανικών με συντονιστή τον Γιώργο Μιχαήλ δούλεψε οκτώ μήνες στο ναυπηγείο και το 1974 παρουσίασε το Neorion Chicago: μια τετράθυρη λιμουζίνα-παντός εδάφους, με ρετρό αισθητική δεκαετίας ’30, αλουμινένιο σασί από το ναυπηγείο, ατσάλινο σκελετό, ισχυρό V8 5.300 κ.εκ. και διαφορικά από Jeep Wagoneer. Σχεδιάστηκαν τέσσερα οχήματα, ολοκληρώθηκαν δύο —και το 1976 μια αλλαγή νομοθεσίας έκλεισε οριστικά την παραγωγή. Σήμερα σώζεται ένα δείγμα, που εκτίθεται στο Κέντρο Τεχνολογίας «ΝΟΕΣΙΣ» στη Θεσσαλονίκη.

1975-1987: το Pony και το τέλος ενός ονείρου

Το 1975 οι αδελφοί Κοντογούρη ξεκίνησαν στη Θεσσαλονίκη την παραγωγή του Citroën Pony —αυτοκινήτου με πολυεστερικό αμάξωμα πάνω στο πλαίσιο του Citroën 2CV. Παρήχθησαν περίπου 18.000 οχήματα, έως το 1987 (η τελευταία σειρά 1984-87 βελτιώθηκε από τον Γιώργο Μιχαήλ). Παράλληλα, η ελληνική σκέψη συνέχισε να παράγει πρωτότυπα: το DIM 652 του Γ. Δημητριάδη (1977), τα buggy της Pan Car (1977), το Renault Farma της ΜΑΒΑ σε βάση Renault 4 με σχεδιασμό Μιχαήλ (1979-1985), ενώ στον Βόλο η Teocar άρχισε το 1980 τη συναρμολόγηση Nissan —συνολικά 170.000 οχήματα. Το 1986 το κράτος ανέλαβε τον έλεγχο της ELVO, και στα τέλη της δεκαετίας η Automeccanica κατασκεύασε παραλλαγές Fiat 127 (Scout, Amico). Η τελευταία απόπειρα του αιώνα ήρθε το 1992 με το εκτός δρόμου «Ερμής» της Pan Car —χωρίς ποτέ να πάρει έγκριση τύπου. Το 2014, μάλιστα, οι αδελφοί Κοντογούρη προσπάθησαν να ξαναφέρουν στην αγορά ηλεκτρική έκδοση του Pony —και σταμάτησαν στη γραφειοκρατία.

Γιατί δεν έγινε ποτέ ελληνική αυτοκινητοβιομηχανία

Το μοτίβο επαναλαμβάνεται με αξιοπερίεργη συνέπεια: ελληνική μηχανομανία και ευφυΐα, εισαγόμενη τεχνολογία (μηχανικά μέρη, σασί, κινητήρες), μια πρώτη επιτυχία —και μετά το κράτος. Ο φόρος των τετράτροχων «σκότωσε» το Mod 505 το 1958· οι φορολογικές ασάφειες έστειλαν όλη την παραγωγή του ηλεκτρικού Enfield 8000 στο εξωτερικό· η αλλαγή νομοσχεδίων έκλεισε το Neorion Chicago το 1976· η έλλειψη έγκρισης τύπου ακύρωσε δεκάδες πρωτότυπα, από το «Ερμή» μέχρι το τρίκυκλο της Β.Ε.Τ. Και όταν η Ελλάδα εντάχθηκε στην ΕΟΚ το 1981, ακόμη και οι λίγες επιζήσασες μονάδες συναρμολόγησης (η Βιαμάξ σταμάτησε το 1984) έχασαν κάθε λόγο ύπαρξης. Η ελληνική εμπειρία έμεινε στο μοντέλο της συναρμολόγησης (CKD) —χωρίς ποτέ καθετοποιημένη παραγωγή, χωρίς ποτέ δικό της κινητήρα.

Το αυτοκίνητο που σώζεται — και η ανακατασκευή του 2020

Το πρώτο ελληνικό αυτοκίνητο δεν χάθηκε. Πέρασε δεκαετίες σε κομμάτια, στο υπόγειο του πατρικού σπιτιού της οικογένειας Θεολόγου —αφού μάλιστα είχε υποστεί ζημιές από κατάρρευση οροφής. Το 2020, μετά από έρευνα πολλών μηνών, ο δημοσιογράφος Βασίλης Σαρημπαλίδης μαζί με τον εγγονό του κατασκευαστή —επίσης Νίκο Θεολόγο, αρχιτέκτονα, που σχεδίασε εκ νέου τα σχέδια του οχήματος— προχώρησαν στη συναρμολόγησή του: το ξύλινο σκελετό επανέφερε ο επιπλοποιός Χρήστος Μαραγκός και τα μηχανικά μέρη ο συλλέκτης Βασίλης Μακρής. Δύο μήνες εργασίας και εκατοντάδες ώρες για να «σταθεί» ξανά το όχημα του 1908. Η φωτογραφία με το πρώτο τιμόνι που τοποθετήθηκε ποτέ σε αυτοκίνητο κατασκευής ελληνικών χειρών αρκεί για να καταλάβει κανείς το βάρος της στιγμής. Σκοπός της οικογένειας και των συνεργατών: το αυτοκίνητο να εκτεθεί δημόσια, ώστε «κάθε Έλληνας να το θαυμάσει και να μάθει την ιστορία του».

Χρονολόγιο σε μία ματιά

1899 – Ο Κωνσταντίνος Χρυσομάνος φέρνει το πρώτο αυτοκίνητο στην Ελλάδα.

1906-1908 – Ο Νίκος Θεολόγος επιστρέφει από τη Ford και ξεκινά στην οδό Θερμοπυλών την κατασκευή του πρώτου ελληνικού αυτοκινήτου.

1914-1918 – Ολοκλήρωση (κατά τις διάφορες πηγές)· ίδρυση του «Εργοστασίου Αυτοκινήτων Ν. Θεολόγου».

1920-1937 – Πρώτες βιοτεχνίες αμαξωμάτων και λεωφορείων (Θεολόγου, Ταγκαλάκης, Σαράκης, Φωστηρόπουλος)· το 1937 επιβατικό πάνω σε μηχανικά DKW.

1958 – Το Mod 505 του Γ. Δημητριάδη μπλοκάρεται από τον φόρο των τετράτροχων.

1961-1969 – FARCO/Farmobil, GEN, Attica 200, Β.Ε.Τ., Alta Α200, Σκάβας.

Απρίλιος 1972 – Τα σχέδια ελληνικού αυτοκινήτου στο περιοδικό «4Τροχοί» (Γ. Μιχαήλ).

Οκτώβριος 1973 – Πρώτο ηλεκτρικό Enfield 8000 από τα ναυπηγεία Νεωρίου στη Σύρο.

1974 – Το Neorion Chicago (V8, 4x4)· το 1976 η παραγωγή σταμάτει οριστικά.

1975-1987 – Το Citroën Pony της NAMCO στη Θεσσαλονίκη (~18.000 οχήματα).

1980 – Η Teocar ξεκινά στον Βόλο τη συναρμολόγηση Nissan (170.000 οχήματα συνολικά).

2020 – Ανασυναρμολόγηση του πρώτου ελληνικού αυτοκινήτου του 1908.

Πηγές

Άρης Γαλανόπουλος, «Αυτοκίνητο 112 ετών», Η Καθημερινή – Περιοδικό «Κ», 15.10.2020.

Βασίλης Σαρημπαλίδης, «Αποκάλυψη: Το πρώτο αυτοκίνητο που φτιάχτηκε στην Ελλάδα», zougla.gr, 09.08.2020 (με μαρτυρίες του εγγονού Νίκου Θεολόγου).

Ηλίας Καφάογλου, «Η λανθάνουσα εξέλιξη της αυτοκίνησης στην Ελλάδα», έρευνα στο caranddriver.gr (2021) – στοιχεία για το «Εργοστάσιον Αυτοκινήτων Ν. Θεολόγου», Θερμοπυλών 52, και τον «Οδηγό της Ελλάδος» του 1930.

«Η ιστορία και η εξόντωση της Ελληνικής βιομηχανίας αυτοκινήτου» (caroto.gr / epixeiro.gr / pronews.gr) – στοιχεία για Tangalakis, GEN, Β.Ε.Τ., Attica/Bioplastik, FARCO.

«Η ιστορία του πρώτου σύγχρονου ηλεκτρικού αυτοκινήτου που κατασκευάστηκε στη Σύρο», Newsbeast, 11.05.2019 (Enfield 8000, Αδρακτάς).

«Neorion Chicago: Η άγνωστη ελληνική λιμουζίνα», 15minutes.gr, 22.09.2018 & «Ελληνικό αυτοκίνητο: οι προσπάθειες που έπεσαν στο κενό», carandmotor.gr, 30.10.2022 (έκθεση στο ΝΟΕΣΙΣ).

Βικιπαίδεια: «Αυτοκινητοβιομηχανία στην Ελλάδα» (Namco Pony 1975-87, Teocar, Βιαμάξ, Β.Ε.Τ.) και «Νεώριο Σύρου» (Enfield-Neorion, Chicago 1974).

Go News / Pentapostagma (2018-2019) – παλαιότερη βιβλιογραφία με χρονολόγηση του πρώτου ελληνικού αυτοκινήτου το 1918 (φωτογραφικό αρχείο Ν. Σταυρογιαννάκη).

Βοηθητικά στοιχεία για τη δημοσίευση

Προτεινόμενες ετικέτες: Ιστορία, Ελλάδα, Αυτοκίνητο, Made in Greece