Ο τσάρος που έγινε ράφτης

Πέτρος Α΄ ο Μέγας – πορτρέτο του Paul Delaroche, 1838 (Wikimedia Commons, δημόσιος τομέας)

Φανταστείτε έναν αυτοκράτορα, κύριο εκατομμυρίων υπηκόων, να βγάζει το στέμμα, να φοράει τα ρούχα ενός απλού εργάτη και να πιάνει το σφυρί και το πριόνι σε ξένο ναυπηγείο. Δεν πρόκειται για παραμύθι. Είναι η αληθινή ιστορία του Πέτρου Α΄ της Ρωσίας, του «Μεγάλου», του τσάρου που έγινε μαραγκός, ναυπηγός, σιδηρουργός και – ναι – ράφτης και τσαγκάρης.

Ένας γίγαντας με ανήσυχα χέρια

Ο Πέτρος γεννήθηκε το 1672 και ανέβηκε στον θρόνο παιδί ακόμη. Ψηλός πάνω από δύο μέτρα, ατίθασος και αχόρταγα περίεργος, δεν άντεχε την τελετουργική ακινησία της παλιάς Μοσχοβίας. Από νέος έμαθε την ξυλουργική, τον τόρνο, την τυπογραφία, ακόμη και την οδοντιατρική (οι αυλικοί του έτρεμαν μήπως τους «περιποιηθεί»). Λέγεται ότι κατείχε πάνω από δεκατέσσερα επαγγέλματα. Έραβε μόνος του τα παπούτσια του και επιδιόρθωνε τα ρούχα του, κάτι αδιανόητο για έναν ηγεμόνα της εποχής.

Η Μεγάλη Πρεσβεία – ο τσάρος «Πιοτρ Μιχαήλοφ»

Το 1697 ο Πέτρος οργάνωσε τη λεγόμενη Μεγάλη Πρεσβεία, μια διπλωματική αποστολή προς τη Δυτική Ευρώπη. Ο ίδιος όμως δεν ταξίδεψε ως τσάρος. Γράφτηκε στους καταλόγους ως «δεκανέας Πιοτρ Μιχαήλοφ», ένας απλός αξιωματικός. Το μυστικό φυσικά δεν κράτησε (ένας δίμετρος «δεκανέας» με βασιλική ακολουθία δύσκολα περνά απαρατήρητος), αλλά ο Πέτρος επέμενε να του φέρονται ως εργάτη.

Ο Πέτρος στο Λονδίνο το 1698, έργο του Godfrey Kneller – δώρο στον Γουλιέλμο Γ΄ (Wikimedia Commons)

Ζάανταμ: ο τσάρος με το σφυρί

Στην Ολλανδία, στη μικρή πόλη Ζάανταμ, ο Πέτρος νοίκιασε μια ξύλινη καλύβα και πιάστηκε εργάτης σε ναυπηγείο. Ξυπνούσε χαράματα, κουβαλούσε σανίδες, πελεκούσε καρίνες και ζητούσε να τον φωνάζουν «Πέτερ-μπάας» (αφεντικό Πέτρος) ή απλώς «ξυλουργέ». Οι κάτοικοι μαζεύονταν να χαζέψουν τον παράξενο Ρώσο, ώσπου η ενόχληση έγινε τόσο μεγάλη που μετά από μια εβδομάδα μετακόμισε στο Άμστερνταμ, στα ναυπηγεία της Ολλανδικής Εταιρείας Ανατολικών Ινδιών. Εκεί δούλεψε πάνω από τέσσερις μήνες και συμμετείχε από την αρχή ως το τέλος στη ναυπήγηση της φρεγάτας «Πέτρος και Παύλος». Πήρε μάλιστα και επίσημο πιστοποιητικό ότι ήταν ικανός ναυπηγός.

Η καλύβα του σώζεται ακόμη: το Czaar Peterhuisje, ένα από τα παλαιότερα ξύλινα σπίτια της Ολλανδίας, προστατευμένο σήμερα μέσα σε πέτρινο κέλυφος.

Το Czaar Peterhuisje στο Ζάανταμ, όπου έμεινε ο Πέτρος το 1697 (Wikimedia Commons)

Ντέπτφορντ: η θεωρία πίσω από την πράξη

Οι Ολλανδοί έχτιζαν πλοία «με το μάτι», εμπειρικά. Ο Πέτρος ήθελε και τα σχέδια, τα μαθηματικά, τη θεωρία. Έτσι πέρασε στην Αγγλία, όπου ο βασιλιάς Γουλιέλμος Γ΄ του παραχώρησε κατοικία δίπλα στα βασιλικά ναυπηγεία του Ντέπτφορντ. Εκεί μελέτησε τη ναυπηγική επιστημονικά, επισκέφθηκε το Νομισματοκοπείο, το Αστεροσκοπείο του Γκρίνουιτς και το Κοινοβούλιο. Η ακολουθία του όμως κατέστρεψε κυριολεκτικά το σπίτι που φιλοξενήθηκε – ο ιδιοκτήτης, ο συγγραφέας Τζον Ίβλιν, ζήτησε αποζημίωση για σπασμένα έπιπλα, κουρελιασμένα κρεβάτια και έναν κήπο μέσα από τον οποίο είχαν περάσει... με καροτσάκια.

Ο ράφτης που έντυσε ένα έθνος

Όταν γύρισε στη Ρωσία το 1698, ο Πέτρος έφερε μαζί του όχι μόνο γνώσεις αλλά και ψαλίδι. Κυριολεκτικά: με τα ίδια του τα χέρια έκοψε τις μακριές γενειάδες των βογιάρων και τα μακριά, ανατολίτικα καφτάνια τους, επιβάλλοντας το δυτικό ντύσιμο. Όποιος ήθελε να κρατήσει τα γένια του πλήρωνε «φόρο γενειάδας». Ο τσάρος-ράφτης «ξανάραψε» ολόκληρη την κοινωνία.

Η κληρονομιά

Από τον «εργάτη Μιχαήλοφ» γεννήθηκε ο ρωσικός στόλος, το ναυαρχείο της Αγίας Πετρούπολης, η νέα πρωτεύουσα πάνω στα έλη του Νέβα και μια αυτοκρατορία που στράφηκε προς τη Δύση. Ο Πέτρος πέθανε το 1725 – σύμφωνα με την παράδοση, αφού έπεσε στα παγωμένα νερά για να σώσει ναύτες από ένα βυθιζόμενο πλοίο. Ακόμη και στον θάνατο, παρέμεινε ναυπηγός και ναύτης πριν από τσάρος.

Ο «Χάλκινος Καβαλάρης» – μνημείο του Πέτρου στην Αγία Πετρούπολη (Wikimedia Commons)

«Είμαι μαθητής και ζητώ δασκάλους» – επιγραφή στη σφραγίδα που χρησιμοποιούσε ο Πέτρος κατά τη Μεγάλη Πρεσβεία.

Πηγές: R. K. Massie, Peter the Great: His Life and World· L. Hughes, Russia in the Age of Peter the Great· Wikimedia Commons (εικόνες δημόσιου τομέα).