Θανάσης Κλάρας στον πρωτοκαπετάνιο του ΕΛΑΣ — η ζωή, ο αγώνας και το τραγικό τέλος

Ο Άρης Βελουχιώτης —το όνομα με το οποίο έμεινε στην Ιστορία ο Θανάσης Κλάρας— υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους, αλλά και πιο αμφιλεγόμενους, πρωταγωνιστές της ελληνικής Αντίστασης. Η πορεία του από τη Λαμία στα βουνά της Κατοχής και από εκεί στη Μεσούντα της Άρτας συμπυκνώνει τις ελπίδες, τις συγκρούσεις και τις βαθιές πολιτικές διαιρέσεις της Ελλάδας του 20ού αιώνα. [1] [4]

Ο Άρης Βελουχιώτης σε φωτογραφία του Σπύρου Μελετζή. Πηγή: Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο (ΕΛΙΑ) – ΜΙΕΤ, μέσω SearchCulture. Άδεια CC BY 4.0. Πρωτότυπη εγγραφή και στοιχεία τεκμηρίου.

Από τον Θανάση Κλάρα στον Άρη

Ο Αθανάσιος (Θανάσης) Κλάρας γεννήθηκε στη Λαμία στις 27 Αυγούστου 1905, σε εύπορη οικογένεια της Ρούμελης. Από νεαρή ηλικία εντάχθηκε στο κομμουνιστικό κίνημα και ανέπτυξε πολιτική δράση. Η επιλογή αυτή τον έφερε αντιμέτωπο με τις αρχές: συνελήφθη, φυλακίστηκε και εξορίστηκε σε διαφορετικές περιόδους του Μεσοπολέμου, τόσο επί δικτατορίας Πάγκαλου όσο και επί καθεστώτος της 4ης Αυγούστου. [1] [4]

Το 1939, ενώ κρατούνταν στις φυλακές της Κέρκυρας, υπέγραψε δήλωση μετανοίας και αποφυλακίστηκε. Το γεγονός αυτό σημάδεψε τη σχέση του με το ΚΚΕ και έγινε αργότερα αντικείμενο πολιτικής συζήτησης. Η αναφορά του δεν ακυρώνει ούτε εξηγεί από μόνη της τη μετέπειτα δράση του· δείχνει, όμως, τις πιέσεις και τους καταναγκασμούς που βάραιναν τους πολιτικούς κρατουμένους της εποχής. [1] [4]

Στον ελληνοϊταλικό πόλεμο υπηρέτησε ως στρατιώτης σε μονάδα αντιαεροπορικού πυροβολικού στο αλβανικό μέτωπο. Μετά την κατάρρευση του μετώπου επέστρεψε σε μια χώρα υπό κατοχή και, σύμφωνα με το Αρχείο της ΕΡΤ, επέμενε ότι ο αγώνας δεν έπρεπε να σταματήσει με την παράδοση των όπλων. Στα χρόνια που ακολούθησαν, ο Κλάρας θα χρησιμοποιούσε το ψευδώνυμο «Άρης», με το οποίο έγινε γνωστός ως αντάρτης και καπετάνιος. [1]

Η δημιουργία του ΕΛΑΣ και η Αντίσταση

Το Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο (ΕΑΜ) ιδρύθηκε τον Σεπτέμβριο του 1941 με πρωτοβουλία του ΚΚΕ και τη συμμετοχή και άλλων αριστερών δυνάμεων. Ο στρατιωτικός του βραχίονας, ο Ελληνικός Λαϊκός Απελευθερωτικός Στρατός (ΕΛΑΣ), άρχισε να συγκροτείται το 1942, με τον Κλάρα να αναλαμβάνει την πρακτική οργάνωση των πρώτων αντάρτικων ομάδων στη Ρούμελη. Η ΕΡΤ τοποθετεί την εμφάνιση της πρώτης μικρής ομάδας στη Σπερχειάδα στα τέλη Μαΐου του 1942· η ιστορική παρουσία του ΕΛΑΣ, επομένως, δεν προέκυψε από μία μόνο στιγμή, αλλά από μια διαδικασία οργάνωσης μέσα στην Κατοχή. [1] [2]

Με την εξάπλωση του αντάρτικου, ο ΕΛΑΣ εξελίχθηκε στη μεγαλύτερη ένοπλη αντιστασιακή οργάνωση της χώρας. Ο Άρης έγινε ο πιο αναγνωρίσιμος καπετάνιος του και συνέβαλε στην οργάνωση δυνάμεων που δρούσαν σε ορεινές περιοχές της Στερεάς Ελλάδας και της Θεσσαλίας. Την περίοδο εκείνη, σε τμήματα της υπαίθρου δημιουργήθηκαν επίσης μορφές τοπικής διοίκησης και θεσμών που συνδέονταν με το ΕΑΜ. [2] [4]

Η ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου, τη νύχτα της 25ης προς την 26η Νοεμβρίου 1942, ήταν η πιο γνωστή κοινή επιχείρηση των ανταρτικών οργανώσεων κατά τη διάρκεια της Κατοχής. Στην επιχείρηση συνεργάστηκαν τμήματα του ΕΛΑΣ και του ΕΔΕΣ με Βρετανούς αξιωματικούς της SOE. Ο Άρης συναντήθηκε με τη βρετανική αποστολή και συμμετείχε στον σχεδιασμό από την πλευρά του ΕΛΑΣ. Η επιτυχία είχε σημασία όχι μόνο για τη δολιοφθορά, αλλά και επειδή έδειξε ότι ήταν δυνατή η συνεργασία αντίπαλων οργανώσεων όταν υπήρχε κοινός στόχος. Δεν ήταν, ωστόσο, έργο ενός ανθρώπου ή μιας μόνο οργάνωσης. [3] [4]

Ο Άρης Βελουχιώτης, 1944. Φωτογραφία: Δημήτρης Κέσελ (Dmitri Kessel), ΕΛΙΑ/ΜΙΕΤ, μέσω SearchCulture, CC BY 4.0. Πρωτότυπη εγγραφή και στοιχεία τεκμηρίου.

Ένοπλη Αντίσταση και εσωτερικές συγκρούσεις

Το 1943 και το 1944 ο ΕΛΑΣ μεγάλωσε, ενώ οι σχέσεις του με άλλες αντιστασιακές οργανώσεις επιδεινώθηκαν. Στην Κατοχή δεν υπήρχε ένα ενιαίο αντάρτικο: συνυπήρχαν οργανώσεις με διαφορετικές πολιτικές και κοινωνικές αναφορές. Οι συγκρούσεις ανάμεσα στον ΕΛΑΣ και τον ΕΔΕΣ, καθώς και οι εσωτερικές αντιπαραθέσεις της Αντίστασης, εξελίχθηκαν σε ένοπλες αναμετρήσεις και άφησαν βαρύ αποτύπωμα. Η ιστορική αποτίμηση του Βελουχιώτη χρειάζεται να συμπεριλαμβάνει τόσο τον αγώνα κατά των δυνάμεων Κατοχής όσο και αυτή τη βίαιη πλευρά της περιόδου, χωρίς να μετατρέπει τη βιογραφία σε αγιογραφία ή κατηγορητήριο. [2] [3] [4]

Ο Βελουχιώτης έγινε σύμβολο της ένοπλης Αντίστασης, αλλά δεν ήταν ο μόνος στρατιωτικός ηγέτης του ΕΛΑΣ. Ο στρατηγός Στέφανος Σαράφης ανέλαβε τη στρατιωτική διοίκηση, ενώ ο Άρης ξεχώρισε ως καπετάνιος και οργανωτής των ανταρτών. Η διάκριση αυτή έχει σημασία, επειδή η λαϊκή μνήμη συχνά συμπυκνώνει σε ένα πρόσωπο μια πολύ ευρύτερη συλλογική δράση. [2] [8]

Απελευθέρωση, Δεκεμβριανά και Συμφωνία της Βάρκιζας

Η απελευθέρωση της Ελλάδας το φθινόπωρο του 1944 δεν έφερε πολιτική ομαλότητα. Η αντιπαράθεση για την εξουσία, τον στρατό και τον αφοπλισμό των αντιστασιακών δυνάμεων οδήγησε στα Δεκεμβριανά, τις ένοπλες συγκρούσεις στην Αθήνα τον Δεκέμβριο του 1944. Η σύγκρουση αφορούσε την κυβέρνηση και τις δυνάμεις του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ, με άμεση βρετανική στρατιωτική εμπλοκή. Το κλίμα αυτό καθόρισε τις διαπραγματεύσεις που ακολούθησαν. [4] [6]

Στις 12 Φεβρουαρίου 1945 υπογράφηκε η Συμφωνία της Βάρκιζας ανάμεσα στην κυβέρνηση και το ΕΑΜ. Το κείμενό της προέβλεπε πολιτικές ελευθερίες και αμνηστία με εξαιρέσεις, ενώ απαιτούσε την αποστράτευση και παράδοση των όπλων του ΕΛΑΣ και των άλλων ένοπλων σχηματισμών. Προέβλεπε επίσης την πορεία προς δημοψήφισμα και εκλογές. Η συμφωνία στόχευε να τερματίσει τις μάχες και να αποκαταστήσει την πολιτική ζωή· οι παραβιάσεις των όρων και η συνεχιζόμενη πόλωση, όμως, συνέβαλαν στην αναζωπύρωση της σύγκρουσης. [5] [6]

Ο Άρης διαφώνησε ανοιχτά με τη Βάρκιζα και αρνήθηκε να θεωρήσει τον αφοπλισμό ασφαλή λύση για τους αγωνιστές του ΕΛΑΣ. Η θέση αυτή τον έφερε σε ρήξη με την κομματική ηγεσία, η οποία είχε αποδεχθεί τη συμφωνία. Η διαφωνία του δεν μπορεί να αποσπαστεί από τις τότε διώξεις και την αβεβαιότητα για το αν θα τηρούνταν οι εγγυήσεις, αλλά ούτε και να παρουσιαστεί σαν να είχε προτείνει μια πολιτικά ουδέτερη διέξοδο: η επιλογή της συνέχισης του ένοπλου αγώνα σήμαινε νέα σύγκρουση. [4] [5]

Η τελευταία πορεία και ο θάνατος στη Μεσούντα

Μετά τη Βάρκιζα, ο Βελουχιώτης επέστρεψε στην παρανομία και κινήθηκε με μικρή ένοπλη ομάδα στη Ρούμελη και την Ήπειρο. Η πολιτική του απομόνωση μεγάλωσε. Στις 16 Ιουνίου 1945, την ημέρα του θανάτου του, το ΚΚΕ δημοσίευσε την αποκήρυξή του στον «Ριζοσπάστη», χαρακτηρίζοντας τη δράση του τυχοδιωκτική. Αργότερα, το 2011, το κόμμα αποφάσισε την πολιτική αποκατάστασή του και το 2018 την κομματική αποκατάσταση. [1] [4]

Ο θάνατός του ήρθε στις 16 Ιουνίου 1945 στη χαράδρα του Φάγγου, κοντά στη Μεσούντα της Άρτας, όταν η ομάδα του περικυκλώθηκε από δυνάμεις της Εθνοφυλακής και άλλους διώκτες. Μεταγενέστερες αφηγήσεις, ανάμεσά τους και το αφιέρωμα της ΕΡΤ, αναφέρουν ότι ο Άρης και ο υπασπιστής του, ο καπετάν Τζαβέλλας, αυτοκτόνησαν για να μην αιχμαλωτιστούν. Η πρώτη επίσημη ανακοίνωση της εποχής, όπως αναδημοσιεύεται από την «Καθημερινή», παρουσίαζε τον θάνατό τους ως αποτέλεσμα της μάχης. Είναι χρήσιμο να διακρίνεται η τότε επίσημη εκδοχή από τις μεταγενέστερες μαρτυρίες και ανασυνθέσεις. Μετά τον θάνατό τους, οι κεφαλές τους μεταφέρθηκαν και εκτέθηκαν δημόσια στα Τρίκαλα, σε μια πράξη παραδειγματισμού και πολιτικής εκδικητικότητας. [1] [4]

Η θέση του στην Ιστορία

Ο Βελουχιώτης δεν χωρά εύκολα σε ένα μονοδιάστατο πορτρέτο. Υπήρξε κεντρικός οργανωτής και στρατιωτικός ηγέτης ενός μαζικού κινήματος αντίστασης στην Κατοχή. Παράλληλα, η δράση του συνδέθηκε με τις εσωτερικές συγκρούσεις της περιόδου και με την επιλογή της ένοπλης συνέχειας μετά τη Βάρκιζα. Η μεταπολεμική πρόσληψη της Αντίστασης στην Ελλάδα υπήρξε βαθιά πολιτικοποιημένη: το ΕΑΜ και ο ΕΛΑΣ αποκλείστηκαν από την επίσημη αναγνώριση για δεκαετίες και εντάχθηκαν σε αυτήν με τη νομοθεσία του 1982. Έτσι, η μνήμη του Άρη έγινε μέρος μιας ευρύτερης διαμάχης για το ποιοι αναγνωρίζονται ως αντιστασιακοί και πώς αφηγείται η χώρα την Κατοχή και τον Εμφύλιο. [7]

Η ιστορική σημασία του βρίσκεται όχι μόνο στις μάχες που συνδέθηκαν με το όνομά του, αλλά και στα ερωτήματα που παραμένουν: πώς οργανώθηκε η λαϊκή αντίσταση, πώς η απελευθέρωση μετατράπηκε σε νέα σύγκρουση και πώς οι κομματικές επιλογές επηρέασαν τη μοίρα ανθρώπων και κινημάτων. Η μελέτη της ζωής του απαιτεί να κρατήσουμε μαζί την αντιστασιακή του δράση, τις πολιτικές αντιφάσεις της εποχής και τα τεκμήρια που σώζονται — όχι να επιλέξουμε ανάμεσα σε έναν αψεγάδιαστο ήρωα και έναν μονοσήμαντο «προδότη».

Πηγές και τεκμήρια

1. Αρχείο ΕΡΤ, «Άρης Βελουχιώτης – 16 Ιουνίου 1945».
2. Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού, «The resistance organizations of Greece».
3. Greek News Agenda, «Operation Harling – Gorgopotamos and the Greek Resistance».
4. Η Καθημερινή, «Σαν σήμερα: 16 Ιουνίου 1945 – Πεθαίνει ο Αρης Βελουχιώτης», 16 Ιουνίου 2025.
5. U.S. Department of State, Foreign Relations of the United States, 1945, vol. VIII, doc. 63: κείμενο της Συμφωνίας της Βάρκιζας.
6. Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού, «The Varkiza Agreement, 12 February 1945».
7. Magdalini Fytili, Manos Avgeridis και Eleni Kouki, «Heroes or Outcasts? The Long Saga of the State’s Recognition of the Greek Resistance (1944–2006)», Contemporary European History, 2024.
8. Αρχείο ΕΡΤ, τεκμηρίωση της εκπομπής «ΡΙΜΕΪΚ: Οι δικοί μας Τσε», πρώτη προβολή 31 Οκτωβρίου 1997.

Φωτογραφικά τεκμήρια: Σπύρος Μελετζής, πορτρέτο του Άρη Βελουχιώτη, ΕΛΙΑ/ΜΙΕΤ, CC BY 4.0· Dmitri Kessel, Άρης Βελουχιώτης, 1944, ΕΛΙΑ/ΜΙΕΤ, CC BY 4.0.

```