Η ιστορία του πετρελαίου: από τις αρχαίες πηγές στους παγκόσμιους πολέμους

 

Πότε άρχισε η ιστορία του πετρελαίου; Πολύ πριν από τις γεωτρήσεις και τα αυτοκίνητα. Οι άνθρωποι γνώριζαν το πετρέλαιο και την άσφαλτο από φυσικές διαρροές που έβγαιναν στην επιφάνεια. Η σύγχρονη πετρελαϊκή βιομηχανία, όμως, γεννήθηκε τον 19ο αιώνα, όταν η ανάγκη για φθηνό φωτισμό οδήγησε σε οργανωμένη εξόρυξη και διύλιση. Και ο πρώτος μεγάλος πόλεμος στον οποίο το πετρέλαιο απέκτησε καθοριστική στρατηγική σημασία ήταν ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος — όχι επειδή έγινε αποκλειστικά για το πετρέλαιο, αλλά επειδή οι στρατοί και οι στόλοι εξαρτήθηκαν όλο και περισσότερο από αυτό.

Ο Edwin Drake και η γεώτρηση του 1859 στην Πενσιλβάνια. Ιστορική αναπαραγωγή περ. 1890, Library of Congress μέσω Wikimedia Commons· δείτε την καταχώριση και τα δικαιώματα στην πηγή της εικόνας.

Πετρέλαιο στην αρχαιότητα: χρήση χιλιάδες χρόνια πριν από τις γεωτρήσεις

Το πετρέλαιο δεν «ανακαλύφθηκε» σε μία συγκεκριμένη ημερομηνία. Σε περιοχές της Μέσης Ανατολής υπήρχαν φυσικές αναβλύσεις πετρελαίου και κοιτάσματα ασφάλτου. Αρχαιολογικά ευρήματα δείχνουν χρήση ασφάλτου ήδη από την προϊστορία: μεταξύ άλλων, ως συγκολλητικού υλικού για να στερεώνουν λαβές σε λίθινα εργαλεία. Στη Μεσοποταμία, η άσφαλτος χρησίμευε σε οικοδομές και δρόμους, στη στεγανοποίηση δοχείων και πλοίων, αλλά και σε διάφορες πρακτικές της καθημερινής ζωής.[1]

Αυτή η πρώιμη χρήση δεν ήταν η ίδια με τη σημερινή βιομηχανία. Οι αρχαίοι συνέλεγαν φυσικό υλικό από επιφανειακές διαρροές· δεν άντλούσαν πετρέλαιο σε μεγάλες ποσότητες από βαθιές γεωτρήσεις ούτε διέθεταν τα σύγχρονα διυλιστήρια και τις μηχανές εσωτερικής καύσης.

Πού έγινε η πρώτη γεώτρηση;

Η απάντηση εξαρτάται από το τι εννοούμε με τη λέξη «πρώτη». Σύμφωνα με ιστορική ανασκόπηση της Geological Society του Λονδίνου, το πρώτο εμπορικό πετρελαιοπηγάδι στον κόσμο ανοίχτηκε το 1846 στο Bibi-Heybat, κοντά στο Μπακού, στο σημερινό Αζερμπαϊτζάν. Ακολούθησαν πετρελαιοπηγάδια στην Πολωνία το 1853 και στη Ρουμανία το 1857.[2]

Η γεώτρηση του Edwin L. Drake στην Τίτουσβιλ της Πενσιλβάνια, στις Ηνωμένες Πολιτείες, έγινε στις 27 Αυγούστου 1859. Έφτασε σε βάθος περίπου 21 μέτρων (69½ ποδιών) και έδειξε ότι μπορούσε να παραχθεί πετρέλαιο με συστηματική γεώτρηση, αντί να βασίζονται οι παραγωγοί μόνο στις φυσικές αναβλύσεις. Γι’ αυτό το Drake Well θεωρείται συμβολικά η απαρχή της σύγχρονης πετρελαϊκής βιομηχανίας στις ΗΠΑ και όχι η πρώτη ανθρώπινη χρήση πετρελαίου ή το πρώτο πετρελαιοπηγάδι παγκοσμίως.[3]

Η άνοδος της βιομηχανίας συνδέθηκε αρχικά με την κηροζίνη, που χρησιμοποιούνταν για φωτισμό. Στην Πενσιλβάνια, οι πρώτες επιχειρήσεις συνδύασαν γεωτρήσεις, διύλιση και μεταφορά. Η κηροζίνη πρόσφερε μια πρακτική εναλλακτική λύση σε παλαιότερα καύσιμα φωτισμού, ενώ το πετρέλαιο μπορούσε επίσης να δώσει λιπαντικά και άλλα προϊόντα.[4]

Πετρελαϊκές εγκαταστάσεις των αδελφών Νόμπελ στο Μπακού, μετά από πυρκαγιά· φωτογραφία χρονολογημένη περίπου στο 1900. Tekniska museet, άδεια CC BY 2.0, μέσω Wikimedia Commons.

Πώς εξαπλώθηκε το πετρέλαιο στον κόσμο;

Η εξάπλωση έγινε σταδιακά, όχι σε μία χρονιά. Από τη δεκαετία του 1860 η παραγωγή και η διύλιση μεγάλωσαν στην Πενσιλβάνια και σε ευρωπαϊκές περιοχές. Το Μπακού εξελίχθηκε σε ένα από τα σημαντικότερα κέντρα παραγωγής στα τέλη του 19ου αιώνα. Το 1901, η ανακάλυψη του κοιτάσματος Spindletop στο Τέξας έδωσε νέα ώθηση στην αμερικανική παραγωγή και σηματοδότησε την άνοδο της πετρελαϊκής βιομηχανίας του Τέξας.[2]

Στην αρχή το πετρέλαιο ήταν ιδιαίτερα σημαντικό για τον φωτισμό. Στις αρχές του 20ού αιώνα, όμως, η διάδοση του αυτοκινήτου και των κινητήρων εσωτερικής καύσης αύξησε θεαματικά τη ζήτηση για βενζίνη και πετρέλαιο κίνησης. Πλοία, φορτηγά, αεροπλάνα και στρατιωτικά οχήματα διεύρυναν ακόμη περισσότερο τη χρήση του. Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η μαζική εξάπλωση των αυτοκινήτων και των οδικών μεταφορών, μαζί με την ανάπτυξη της πετροχημικής βιομηχανίας, έκαναν το πετρέλαιο βασικό μέρος της παγκόσμιας οικονομίας και της καθημερινής ζωής.[5] [7]

Έτσι, αν με το «πότε διαδόθηκε σε όλον τον κόσμο» εννοούμε πότε έγινε παγκόσμιο στρατηγικό και οικονομικό αγαθό, η απάντηση είναι κυρίως από τις αρχές έως τα μέσα του 20ού αιώνα, με ακόμη μεγαλύτερη μαζική εξάπλωση μετά το 1945. Δεν υπάρχει μία μοναδική ημερομηνία: η διάδοση ακολούθησε την ανάπτυξη των μεταφορών, των μηχανών, των διυλιστηρίων και των διεθνών εμπορικών δικτύων.[5] [7]

Ο Lucas Gusher στο Spindletop του Τέξας, 10 Ιανουαρίου 1901. Φωτογραφία John Trost· δημόσιου κτήματος στις ΗΠΑ, μέσω Wikimedia Commons.

Ποιος ήταν ο πρώτος πόλεμος του πετρελαίου;

Δεν υπάρχει κοινά αποδεκτός ιστορικός ορισμός ενός πολέμου που να έγινε αποκλειστικά «για το πετρέλαιο». Χρειάζεται, λοιπόν, διάκριση ανάμεσα σε έναν πόλεμο που προκαλείται μόνο από την επιδίωξη πετρελαίου και σε έναν πόλεμο στον οποίο το πετρέλαιο γίνεται κρίσιμο στρατηγικό αγαθό.

Με τη δεύτερη έννοια, ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος (1914–1918) ήταν η πρώτη μεγάλη σύγκρουση όπου το πετρέλαιο απέκτησε κεντρικό στρατιωτικό ρόλο. Τα φορτηγά, τα αεροπλάνα, τα υποβρύχια και αργότερα τα άρματα μάχης χρειάζονταν καύσιμα. Η κινητικότητα των στρατευμάτων και ο εφοδιασμός τους εξαρτώνταν όλο και περισσότερο από την πρόσβαση σε πετρέλαιο. Οι Σύμμαχοι διέθεταν επίσης πολύ μεγαλύτερο μερίδιο της παγκόσμιας παραγωγής, γεγονός που τους έδωσε σημαντικό πλεονέκτημα στον εφοδιασμό.[5] [6]

Η μετατροπή του βρετανικού στόλου από άνθρακα σε πετρέλαιο λίγο πριν από τον πόλεμο δείχνει πόσο γρήγορα άλλαζε η στρατηγική. Το πετρέλαιο επέτρεπε σε πολεμικά πλοία να κινούνται αποτελεσματικότερα, αλλά δημιουργούσε και νέα εξάρτηση: η Βρετανία έπρεπε να εξασφαλίσει προμήθειες από περιοχές εκτός των δικών της συνόρων. Ο πόλεμος, επομένως, επιτάχυνε τον ανταγωνισμό για ασφαλείς πηγές και διαδρομές εφοδιασμού — δεν ήταν, όμως, ένας πόλεμος με μοναδική αιτία το πετρέλαιο.[5]

Στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο (1939–1945) η εξάρτηση από το πετρέλαιο έγινε ακόμη μεγαλύτερη. Καύσιμα χρειάζονταν οι στρατοί, η αεροπορία, τα ναυτικά και η βιομηχανία. Η κατοχή ή η διακοπή πρόσβασης σε πετρελαϊκές πηγές και εγκαταστάσεις επηρέασε επιχειρήσεις και στρατηγικές επιλογές. Γι’ αυτό ο Β΄ Παγκόσμιος συχνά περιγράφεται ως ακόμη πιο «μηχανοκίνητος» και πετρελαιοεξαρτημένος πόλεμος.[5]

Βίντεο για περισσότερα

Τα παρακάτω βίντεο είναι στα αγγλικά. Το πρώτο παρουσιάζει την ιστορία της πετρελαϊκής επιχείρησης και το δεύτερο εξετάζει τη σχέση του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου με την εποχή των ορυκτών καυσίμων.

Η ιστορία των πετρελαϊκών επιχειρήσεων — διάλεξη στο Πανεπιστήμιο της Αϊόβα

Παρακολούθηση στο YouTube — C-SPAN, διάλεξη του καθηγητή Richard Priest.

Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος και η αρχή της εποχής των ορυκτών καυσίμων

Παρακολούθηση στο YouTube — διάλεξη του ιστορικού Brian C. Black.

Συμπέρασμα

Το πετρέλαιο είναι γνωστό και χρησιμοποιείται από την αρχαιότητα, αλλά η σύγχρονη βιομηχανία του άρχισε τον 19ο αιώνα. Πρώιμα εμπορικά πηγάδια υπήρχαν στο Μπακού από το 1846, ενώ η γεώτρηση του Drake το 1859 έδωσε το έναυσμα για τη μεγάλη αμερικανική πετρελαϊκή ανάπτυξη. Η εξάπλωση σε παγκόσμια κλίμακα επιταχύνθηκε με το αυτοκίνητο και τις μηχανές και έγινε μαζική κυρίως στον 20ό αιώνα. Ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος ήταν η πρώτη μεγάλη σύγκρουση όπου το πετρέλαιο απέκτησε αποφασιστική στρατηγική σημασία· δεν ήταν, ωστόσο, πόλεμος που εξηγείται μόνο από την επιδίωξη πετρελαίου.

---

Πηγές και τεκμηρίωση

1. Jacques Connan, «Use and trade of bitumen in antiquity and prehistory», Philosophical Transactions of the Royal Society B (1999). Άρθρο στο PubMed Central.
2. Jonathan Craig κ.ά., «The history of the European oil and gas industry (1600s–2000s)», Geological Society, London, Special Publications 465 (2018). Μελέτη της Geological Society.
3. Drake Well Museum and Park, «Site History». Επίσημη ιστορία του Drake Well.
4. American Chemical Society, «Development of the Pennsylvania Oil Industry». Ιστορικό χημικό ορόσημο.
5. Peter Johnstone κ.ά., «World wars and the age of oil: Exploring directionality in deep transitions», Energy Research & Social Science (2020). Μελέτη στο PubMed Central.
6. «Petroleum», International Encyclopedia of the First World War (1914–1918 Online). Ιστορικό λήμμα.
7. U.S. Energy Information Administration, «Oil (petroleum) timeline». Χρονολόγιο ιστορίας του πετρελαίου.
8. Βίντεο: C-SPAN, «Lectures in History: The History of the Oil Business» (διάλεξη Richard Priest, University of Iowa). YouTube.
9. Βίντεο: Brian C. Black, «World War I and the Introduction of the Fossil Fuel Era». YouTube.