Έλληνας ή βάρβαρος; Οι αποδείξεις που ανατρέπουν όσα νομίζατε για τον Μέγα Αλέξανδρο

Χάρτης εκστρατείας του Αλεξάνδρου

Wikimedia Commons: "Alexander's

 Empire

χάρτης της αυτοκρατορίας του Αλεξάνδρου, 336–323 π.Χ.

Πέθανε στη Βαβυλώνα το 323 π.Χ., μόλις 32 ετών, ενώ είχε φτάσει ως τον Ινδό ποταμό χωρίς να έχει χάσει καμία μεγάλη μάχη. Δυόμισι χιλιάδες χρόνια μετά, το ερώτημα παραμένει ζωντανό: ήταν Έλληνας ο Αλέξανδρος; Ας δούμε τι λένε οι αρχαίες πηγές, τα ευρήματα και οι σύγχρονοι ιστορικοί.

Η καταγωγή: το πρώτο τεκμήριο

Οι Αργεάδες βασιλείς της Μακεδονίας υποστήριζαν ότι κατάγονταν από τους Τημενίδες του Άργους και, μέσω αυτών, από τον Ηρακλή. Ο Ηρόδοτος (5.22, 8.137-139) αφηγείται ότι ο Αλέξανδρος Α΄, πρόγονος του Μεγάλου, δεν έγινε δεκτός στους Ολυμπιακούς Αγώνες με απλή διαβεβαίωση. Οι ελλανοδίκες εξέτασαν την καταγωγή του και τον δέχτηκαν ως Έλληνα. Οι αγώνες ήταν ανοιχτοί μόνο σε Έλληνες, οπότε η κρίση αυτή είχε βάρος.

Η γλώσσα: τα χειροπιαστά ευρήματα 

Η πινακίδα κατάρας της Πέλλας 

 (4ος αι. π.Χ., βρέθηκε το 1986) 

είναι γραμμένη σε ελληνική διάλεκτο της βορειοδυτικής ομάδας και θεωρείται από τα σημαντικότερα τεκμήρια για τη γλώσσα των κοινών Μακεδόνων.

Τα μακεδονικά ονόματα (Φίλιππος, Αλέξανδρος, Πτολεμαίος, Αντίγονος, Περδίκκας) είναι σχεδόν όλα ελληνικής ετυμολογίας.

Οι επιγραφές, τα νομίσματα και οι αφιερώσεις των Μακεδόνων είναι στα ελληνικά, και ελληνικοί ήταν οι θεοί που λάτρευαν (Δίας, Ηρακλής, Διόνυσος).

Στη Βεργίνα (αρχαίες Αιγές) ο Μανόλης Ανδρόνικος ανέσκαψε το 1977 τους βασιλικούς τάφους, με χρυσές λάρνακες, αριστουργηματικές τοιχογραφίες και ελληνική υλική κουλτούρα. 

Βεργίνα, χρυσή λάρνακα / αστέρι της

Βεργίνας (Wikimedia Commons: "Vergina") οι βασιλικοί τάφοι ή η χρυσή λάρνακα της Βεργίνας.

Τι είπε ο ίδιος

Μετά τη νίκη στον Γρανικό (334 π.Χ.), σύμφωνα με τον Αρριανό (1.16.7), έστειλε στην Αθήνα 300 περσικές πανοπλίες με την επιγραφή:

«Ἀλέξανδρος Φιλίππου καὶ οἱ Ἕλληνες πλὴν Λακεδαιμονίων ἀπὸ τῶν βαρβάρων τῶν τὴν Ἀσίαν κατοικούντων.»

Αυτό δείχνει πώς παρουσίαζε τον εαυτό του και τον στρατό του. Οδήγησε μια πανελλήνια εκστρατεία «εκδίκησης» για τα Περσικά, είχε βιβλίο κεφαλιού την Ιλιάδα και δάσκαλο τον Αριστοτέλη.

Η αντίθετη πλευρά

Ο Δημοσθένης αποκαλεί τον Φίλιππο «βάρβαρο» (Γ΄ Φιλιππικός). Ήταν όμως πολιτική ρητορική ενός Αθηναίου που τον πολεμούσε. Στον αντίποδα, ο Ισοκράτης έγραψε ότι ο Φίλιππος ήταν Έλληνας από το γένος των Ηρακλειδών και τον προέτρεπε να ηγηθεί των Ελλήνων.

Τι λένε οι ιστορικοί

N. G. L. Hammond (Βρετανός): θεωρεί τους Μακεδόνες ελληνικό φύλο στα βόρεια σύνορα του ελληνικού κόσμου.

Μιλτιάδης Χατζόπουλος (Έλληνας ιστορικός, ΕΙΕ): η μελέτη των επιγραφών και των θεσμών δείχνει ένα ελληνικό βασίλειο με ελληνική γλώσσα.

Worthington: αποδέχεται την ελληνικότητα των Μακεδόνων βασιλέων.

Eugene Borza (Αμερικανός): πιο επιφυλακτικός. Τονίζει ότι οι Μακεδόνες είχαν διαφορετική πολιτική και πολιτιστική εξέλιξη από τις πόλεις-κράτη του Νότου και ότι οι Νότιοι τους έβλεπαν συχνά ως «άλλους».

Η συντριπτική πλειονότητα των ειδικών δέχεται ότι οι Μακεδόνες μιλούσαν ελληνική διάλεκτο ή στενά συγγενική προς αυτήν. Η συζήτηση αφορά κυρίως το πόσο διαφορετικός ήταν ο πολιτισμός τους, όχι το αν ήταν Έλληνες.

Ψηφιδωτό της Μάχης της Ισσού, Αρχαιολογικό Μουσείο Νάπολης

 (Wikimedia Commons: "Alexander Mosaic"

το ψηφιδωτό της Μάχης της Ισσού

Η κληρονομιά που βλέπουμε ακόμη

Η ελληνική γλώσσα έγινε παγκόσμια. Η Κοινή που εξαπλώθηκε στην Ανατολή έγινε η γλώσσα της Καινής Διαθήκης και της μετάφρασης των Εβδομήκοντα.

Πόλεις. Ο Αλέξανδρος ίδρυσε δεκάδες πόλεις, με γνωστότερη την Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου και την περίφημη Βιβλιοθήκη της.

Άι Χανούμ. Στο σημερινό Αφγανιστάν βρέθηκαν γυμνάσιο, θέατρο και επιγραφές με δελφικές γνωμικές, χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά από την Ελλάδα.

Ελληνοβουδιστική τέχνη. Στη Γκαντάρα, οι πρώτες απεικονίσεις του Βούδα έχουν ελληνικά χαρακτηριστικά.

Εμπόριο και επιστήμη συνδέθηκαν από την Ιβηρία ως την Ινδία.

Λίγα που ίσως δεν ξέρατε

Οι πηγές λένε ότι κοιμόταν με την Ιλιάδα και ένα μαχαίρι κάτω από το μαξιλάρι. Τραυματίστηκε πολλές φορές, και στους Μαλλούς της Ινδίας ένα βέλος διαπέρασε τον πνεύμονά του. Η αιτία του θανάτου του (πυρετός, δηλητηρίαση ή ασθένεια) συζητείται μέχρι σήμερα.

Νομίσματα με την κεφαλή του Αλεξάνδρου / προτομή 

(Wikimedia Commons: "Alexander the Great bust  

Εδώ: προτομή ή νόμισμα του Αλεξάνδρου

Συμπέρασμα

Η γλώσσα, οι θεοί, τα ονόματα, οι επιγραφές και η ίδια η αυτοπροσωπογραφία του Αλεξάνδρου δείχνουν ότι οι Μακεδόνες ήταν ένα ελληνικό φύλο με δική του πολιτική και πολιτιστική φυσιογνωμία. Όποιος όμως θέλει να είναι ακριβής, οφείλει να αναγνωρίζει και τη συζήτηση των ειδικών για το πόσο όμοιος ήταν ο μακεδονικός πολιτισμός με εκείνον των νότιων πόλεων.

Ηρόδοτος, Ισοκράτης, Δημοσθένης, Αρριανός· N. G. L. Hammond, A History of Macedonia Μ. Χατζόπουλος, Macedonian Institutions under the Kings I. Worthington, Philip II of Macedonia· E. Borza, In the Shadow of Olympus