Έλληνες στον Αμερικανικό Εμφύλιο: οι έξι της Λουιζιάνας, ο Χιώτης αξιωματικός και τα

 

< Έλληνες στον Αμερικανικό Εμφύλιο: οι έξι της Λουιζιάνας, ο Χιώτης αξιωματικός και τα τεκμήρια -->

Από τις στρατιωτικές καταστάσεις της Συνομοσπονδίας έως τα αρχεία του Ναυτικού της Ένωσης, η ελληνική παρουσία στον πόλεμο ήταν μικρή αλλά υπαρκτή — και πολύ πιο σύνθετη από τον μύθο μιας ενιαίας «ελληνικής μονάδας».

Ο George Musalas Colvocoresses σε σχέδιο που φωτογραφήθηκε από τον George Collins Cox. Η Norwich University Archives επισημαίνει ότι η ψηφιακή εικόνα παρέχεται για εκπαιδευτικούς σκοπούς· δείτε την εγγραφή και τους όρους πριν από αναδημοσίευση. 15

Στις 22 Ιουλίου 1861, στο Camp Moore της Λουιζιάνας, κατατάχθηκαν για τη διάρκεια του πολέμου 73 άνδρες στην Company I του 10ου Συντάγματος Πεζικού της Λουιζιάνας. Οι στρατιωτικές καταστάσεις που μελέτησαν οι George P. και Theodore P. Perros καταγράφουν έξι από αυτούς ως γεννημένους στην Ελλάδα. Και οι έξι αναφέρονται ως ναυτικοί. 1

Το εύρημα είναι σημαντικό, αλλά χρειάζεται προσοχή. Οι καταστάσεις μιλούν για τόπο γέννησης και υπηρεσία, όχι κατ’ ανάγκη για την προσωπική ταυτότητα, τις πολιτικές πεποιθήσεις ή τα κίνητρα κάθε άνδρα. Επίσης, η Company I δεν πρέπει να συγχέεται αυτομάτως με μια άλλη μονάδα που οι πηγές αποκαλούν «Greek Company A» της πολιτοφυλακής της Λουιζιάνας.

Μια μικρή και διάσπαρτη παρουσία

Η ελληνική κοινότητα στις Ηνωμένες Πολιτείες ήταν τότε μικρή. Μία εγκυκλοπαιδική ιστορική αναφορά υπολογίζει ότι περίπου 328 Έλληνες ζούσαν στη χώρα το 1860, ενώ η μεγάλη μεταναστευτική ροή από την Ελλάδα προς τις ΗΠΑ αναπτύχθηκε αργότερα, κυρίως από το τέλος του 19ου αιώνα. Ο αριθμός αυτός πρέπει να διαβάζεται ως εκτίμηση: η απογραφή του 1860 κατέγραφε κυρίως τόπο γέννησης και όχι μια ενιαία κατηγορία «ελληνικής καταγωγής». 4

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η εμφάνιση Ελλήνων σε στρατιωτικά μητρώα του Εμφυλίου δεν αποδεικνύει την ύπαρξη μεγάλης, οργανωμένης ελληνικής κοινότητας ή ενιαίας πολιτικής στάσης. Δείχνει ότι άνθρωποι που είχαν γεννηθεί στην Ελλάδα, συχνά ναυτικοί σε αμερικανικά λιμάνια, βρέθηκαν μέσα στις στρατιωτικές δομές ενός πολέμου που δίχασε τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Οι έξι ναυτικοί της 10ης Λουιζιάνας

Οι έξι άνδρες που καταγράφονται στην Company I είναι οι Paoli Agius, 35 ετών· Francisco Liappi, 48· John George Metalieno, 30· Andre Nicole, 33· Christopholo Salonicho, 40· και Constantino Villisariez, 22. Στην πηγή όλοι αναφέρονται ως ναυτικοί και ως γεννημένοι στην Ελλάδα. Τα ονόματα εμφανίζονται με διαφορετικές ορθογραφίες στις καταστάσεις, όπως συχνά συνέβαινε όταν οι υπάλληλοι κατέγραφαν ξένα ονόματα στα αγγλικά. Για παράδειγμα, ο Agius απαντά και ως Aguis, Ageos, Agros, Paul Agus και άλλες παραλλαγές. 1

Η Company I ανήκε στο 10ο Σύνταγμα της Λουιζιάνας, το οποίο πολέμησε για τη Συνομοσπονδία. Η μονάδα βρέθηκε στη γραμμή άμυνας του Warwick River και πολέμησε στη μάχη του Dam No. 1 στις 16 Απριλίου 1862. Η μελέτη των Perros, βασισμένη σε στρατιωτικές καταστάσεις, αναφέρει ότι οι έξι άνδρες συμμετείχαν στην ενέργεια αυτή. 1

Οι καταστάσεις αποτυπώνουν και διαφορετικές πορείες. Ο Christopholo Salonicho σκοτώθηκε στη μάχη του Sharpsburg — γνωστή στον Βορρά ως Antietam — στις 17 Σεπτεμβρίου 1862. Ο Paoli Agius τραυματίστηκε σοβαρά στον δεξιό ώμο στην ίδια μάχη και εμφανίζεται αργότερα σε νοσοκομειακές καταστάσεις της Συνομοσπονδίας. 1

Ο Andre Nicole αιχμαλωτίστηκε στη δεύτερη μάχη του Bull Run το 1862 και, σύμφωνα με την ίδια έρευνα, ορκίστηκε αργότερα πίστη στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ο John George Metalieno προήχθη σε δεκανέα και τραυματίστηκε στο Gettysburg το 1863. Οι Perros καταγράφουν, παράλληλα, αντικρουόμενες ενδείξεις για το πότε ακριβώς αιχμαλωτίστηκε: μία ομοσπονδιακή καταχώριση που επικαλούνται τοποθετεί τη σύλληψή του στο Spotsylvania τον Μάιο του 1864. Πέθανε από οξεία δυσεντερία στο Fort Delaware στις 15 Αυγούστου 1864. 1

Οι ιστορίες τους δεν χωρούν σε έναν απλό ηρωικό μύθο. Υπήρξαν τραυματισμοί, αιχμαλωσία, λιποταξία, αλλαγή στρατοπέδου και θάνατος. Η υπηρεσία σε έναν στρατό δεν εξηγεί από μόνη της γιατί κατατάχθηκε κάθε άνθρωπος· οι προσωπικές επιστολές ή δηλώσεις που θα φώτιζαν τα κίνητρά τους δεν έχουν εντοπιστεί στις πηγές που χρησιμοποιούνται εδώ.

Τι γνωρίζουμε για την «Greek Company A»

Οι εφημερίδες της Νέας Ορλεάνης αναφέρονταν το 1861 σε μια εταιρεία εθελοντών με την ονομασία «Greek Company». Σε δημοσίευμα του Daily True Delta που παρατίθεται από τον Dean Kalymniou, η τοπική εφημερίδα έγραφε:

“Our Greek fellow citizens are emulating the public spirit of other nationalities, and are organising a company.” 2

Η φράση παρουσιάζει τους Έλληνες κατοίκους της πόλης ως μία από τις εθνικές ομάδες που οργανώνονταν στρατιωτικά. Τα ίδια δημοσιεύματα, όμως, περιγράφουν εσωτερικές συγκρούσεις για το αν θα γίνονταν δεκτοί μόνο «καθαροί Έλληνες» ή άνθρωποι και άλλων εθνικοτήτων. Η ομάδα δεν ήταν κατ’ ανάγκη ομοιογενής, ακόμη κι αν το όνομά της υποδήλωνε κάτι τέτοιο. Η συλλογή Gilder Lehrman καταγράφει 202 τεύχη του Daily True Delta από το 1861, προσφέροντας ένα αμερικανικό αρχειακό σημείο αναφοράς για τον Τύπο της εποχής. 2

Το συγκεκριμένο απόσπασμα παρατίθεται εδώ μέσω του νεότερου δημοσιεύματος του Kalymniou. Η καταχώριση του Gilder Lehrman τεκμηριώνει τη διατήρηση φύλλων της εφημερίδας από το 1861, αλλά δεν οδηγεί απευθείας στη σελίδα του συγκεκριμένου άρθρου.

Ο George P. και ο Theodore P. Perros παραθέτουν επίσης ένα έγγραφο που τιτλοφορείται «Unofficial memorandum» και κατονομάζει αξιωματικούς της Greek Company A. Παραθέτουν ακόμη μερικώς δυσανάγνωστη μεταγραφή της διαταγής αρ. 478, από το Γραφείο του Υπασπιστή-Στρατηγού στη Νέα Ορλεάνη, με ημερομηνία 5 Ιουνίου 1861. Το ευανάγνωστο τμήμα ζητά να διατεθούν στον λοχαγό Nicolas Touloubief εξοπλισμός ή εφόδια για αξιωματικούς και άνδρες, ανάμεσά τους «seventy privates» — εβδομήντα οπλίτες. 1

Η διαταγή δεν αναπαράγεται εδώ ως φωτογραφία χειρογράφου· το απόσπασμα είναι η μεταγραφή που δημοσίευσαν οι Perros, οι οποίοι σημειώνουν ότι ορισμένα σημεία του πρωτοτύπου είναι δυσανάγνωστα.

Εδώ χρειάζεται μια ουσιαστική επιφύλαξη: η διαταγή αναφέρει ποσότητα εφοδίων για 70 οπλίτες, ενώ η νεότερη αφήγηση του Neos Kosmos μιλά για κατάλογο με 20 ιδιώτες στρατιώτες. Αυτά μπορεί να αφορούν διαφορετικά έγγραφα ή διαφορετικά στάδια οργάνωσης. Δεν αποδεικνύουν από μόνα τους την πραγματική δύναμη της μονάδας, ούτε ότι όλα τα μέλη της κατέληξαν στην Company I της 10ης Λουιζιάνας. 1

Για την Company I, μια ιδιαίτερα χρήσιμη κοντινή στην εποχή πηγή είναι το Military Record of Louisiana του Napier Bartlett, έκδοση του 1875, που ψηφιοποιήθηκε από τη Library of Congress και περιλαμβάνει καταλόγους συγκροτημάτων, απωλειών και στρατιωτικές αφηγήσεις. Για την ανάγνωση των ατομικών φακέλων, τα National Archives εξηγούν ότι τα Compiled Military Service Records συγκεντρώνουν κάρτες που αντιγράφουν στοιχεία από μητρώα κατατάξεων, μισθοδοσίας, αναφορών συνταγμάτων και νοσοκομείων. Τα μητρώα αυτά τεκμηριώνουν παρουσίες, απουσίες, τραυματισμούς και αιχμαλωσίες· δεν καταγράφουν πάντοτε τις μάχες ή τα προσωπικά κίνητρα του στρατιώτη. 6

Ο Χιώτης αξιωματικός στο Ναυτικό της Ένωσης

Στην άλλη πλευρά του πολέμου βρίσκεται ο George Musalas Colvocoresses. Γεννήθηκε στη Χίο το 1816 και έφτασε στις Ηνωμένες Πολιτείες ως παιδί, μετά τη σφαγή της Χίου το 1822. Δεν ήταν νέος εθελοντής που κατατάχθηκε το 1861: είχε ήδη μακρά καριέρα στο U.S. Navy και το 1861 προήχθη σε commander, αναλαμβάνοντας το πλοίο ανεφοδιασμού USS Supply. 8

Το Supply υπηρετούσε στον αποκλεισμό των νοτίων ακτών. Τον Ιανουάριο του 1862 συνέλαβε το συνομόσπονδο πλοίο-παραβιαστή του αποκλεισμού Stephen Harte. Το 1863 ο Colvocoresses διοικούσε το USS Saratoga και ηγήθηκε επιδρομής στην ακτή της Τζόρτζια. Σε αναφορά του προς τον ναύαρχο John A. B. Dahlgren, όπως παρατίθεται από το Naval History Magazine, έγραψε ότι οι άνδρες του συνέλαβαν 26 αιχμαλώτους, κατέστρεψαν δύο γέφυρες και έκαψαν στρατόπεδο, χωρίς απώλεια ζωής. 8

Η αναφορά ανήκει στο σώμα των Official Records of the Union and Confederate Navies, την επίσημη έκδοση πολεμικής αλληλογραφίας και αναφορών του Αμερικανικού Ναυτικού. Για το συγκεκριμένο χρονικό διάστημα, οι αναφορές της Νότιας Ατλαντικής Μοίρας βρίσκονται στη σειρά Ι, τόμοι 13 και 14. Έτσι, η συμμετοχή του Colvocoresses στην Ένωση δεν στηρίζεται μόνο σε μεταγενέστερες βιογραφίες, αλλά και σε ναυτικά μητρώα και επίσημη στρατιωτική αλληλογραφία. 9

Ο John Zachos: στρατιωτικός γιατρός και εκπαιδευτής

Μια διαφορετική μορφή υπηρεσίας αντιπροσωπεύει ο John Celivergos Zachos, που γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1820 από ελληνική οικογένεια. Η νεκρολογία του στην εφημερίδα St. Paul Pioneer Press στις 21 Μαρτίου 1898 αναφέρει ότι το 1862 εντάχθηκε στην Εκπαιδευτική Επιτροπή της Νέας Υόρκης, η οποία έστελνε εκπαιδευτικούς στον Νότο για τους απελεύθερους ανθρώπους. Η ίδια νεκρολογία λέει ότι τότε διορίστηκε acting surgeon στον στρατό των Ηνωμένων Πολιτειών και ανέλαβε καθήκοντα εποπτείας και διοίκησης στο Parris Island, στον κόλπο του Beaufort της Νότιας Καρολίνας. 11

Το έργο του συνδέεται με το Port Royal Experiment, την προσπάθεια να οργανωθούν εργασία, εκπαίδευση και στρατιωτική υπηρεσία για τους ανθρώπους που είχαν απελευθερωθεί μετά την κατάληψη των θαλάσσιων νησιών της Νότιας Καρολίνας. Το National Park Service περιγράφει πώς η στρατιωτική ένταξη των μαύρων ανδρών συνδεόταν με τη διεκδίκηση της ελευθερίας και, αργότερα, της πολιτειότητας. Ο Zachos δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως ένας ακόμη πεζικάριος εθελοντής· οι πηγές τον τεκμηριώνουν ως γιατρό και εκπαιδευτικό σε ένα κρίσιμο πεδίο της Ένωσης. 12

Χαρακτικό πορτρέτο του John C. Zachos από το The Biographical Cyclopaedia and Portrait Gallery (1891). Η ψηφιακή αναπαραγωγή χαρακτηρίζεται public domain στις ΗΠΑ από το Wikimedia Commons. 13

Τι σημαίνει αυτή η παρουσία

Η συμμετοχή ανθρώπων γεννημένων στην Ελλάδα στον Αμερικανικό Εμφύλιο δεν ήταν αρκετά μεγάλη ώστε να αλλάξει από μόνη της την έκβαση του πολέμου ή να εκπροσωπήσει μια ενιαία ελληνική πολιτική κοινότητα. Η αξία της είναι διαφορετική: δείχνει πόσο διεθνής ήταν η αμερικανική κοινωνία ακόμη και πριν από τη μαζική ελληνική μετανάστευση, και πόσο διαφορετικές μορφές μπορούσε να πάρει η υπηρεσία — από τον πεζικάριο της Λουιζιάνας έως τον αξιωματικό του Ναυτικού και τον στρατιωτικό γιατρό.

Η παρουσία τους ήταν και στις δύο πλευρές, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι οι δύο σκοποί ήταν ισοδύναμοι. Η 10η Λουιζιάνα πολέμησε για τη Συνομοσπονδία, μια αποσχιστική κυβέρνηση που είχε ως κεντρικό πυρήνα την υπεράσπιση της δουλείας. Το National Park Service παραθέτει τόσο τις δηλώσεις των ηγετών της Συνομοσπονδίας όσο και τα κείμενα απόσχισης που μιλούν ανοιχτά για το καθεστώς της δουλείας. Ταυτόχρονα, δεν γνωρίζουμε από τα μητρώα τι πίστευε ή τι επιδίωκε ο καθένας από τους έξι ναυτικούς. 14

Γι’ αυτό η πιο ασφαλής ιστορική διατύπωση δεν είναι ότι «οι Έλληνες πολέμησαν ως μία δύναμη», αλλά ότι συγκεκριμένοι άνθρωποι ελληνικής γέννησης ή καταγωγής υπηρέτησαν σε διαφορετικές θέσεις και στρατούς. Τα αμερικανικά μητρώα, οι εφημερίδες και οι ναυτικές αναφορές επιτρέπουν να ανασυνθέσουμε ένα μέρος της διαδρομής τους. Τα κενά στα έγγραφα, όμως, παραμένουν μέρος της ίδιας ιστορίας.

Πηγές και τεκμήρια

1. George P. Perros και Theodore P. Perros, “Greeks in the Confederate Army” — μελέτη που παραθέτει στοιχεία από στρατιωτικές καταστάσεις και διαταγή του 1861.
2. Dean Kalymniou, “Greeks who whistle dixie”, Neos Kosmos, 8 Δεκεμβρίου 2014 — μεταφέρει αποσπάσματα του Daily True Delta και στοιχεία για την πολιτοφυλακή.
3. Gilder Lehrman Collection, Daily True Delta, New Orleans, 1861 — αρχειακή καταχώριση 202 φύλλων.
4. “Greek Americans”, Encyclopedia.com — ιστορική αναφορά για τον εκτιμώμενο ελληνικό πληθυσμό το 1860.
5. U.S. Census Bureau, 1860 Census: Population of the United States — πρωτογενής απογραφή και πίνακες τόπου γέννησης.
6. U.S. National Archives, Compiled Military Service Records — οδηγός για τη φύση και το περιεχόμενο των ατομικών στρατιωτικών φακέλων.
7. Library of Congress, Napier Bartlett, Military Record of Louisiana (1875) — ψηφιοποιημένο βιβλίο με καταλόγους και στρατιωτικές αφηγήσεις· δημόσιου τομέα.
8. John B. Dwyer, “Observations from the Edge of the World”, Naval History Magazine, Ιούνιος 2008 — βιογραφική μελέτη με παραπομπές σε μητρώα και επίσημες αναφορές του Ναυτικού.
9. U.S. National Archives, Official Records of the Union and Confederate Navies — επίσημη σειρά αναφορών και αλληλογραφίας του Ναυτικού.
10. Cornell University Library, Official Records of the Union and Confederate Navies, Series I, vol. 14 — τόμος για τη Νότια Ατλαντική Μοίρα, 7 Απριλίου–30 Σεπτεμβρίου 1863.
11. Minnesota Historical Society, St. Paul Pioneer Press, 21 Μαρτίου 1898, σ. 1 — σύγχρονη νεκρολογία του John C. Zachos.
12. National Park Service, “Military Service and the Port Royal Experiment” — πλαίσιο για τη στρατιωτική υπηρεσία και την απελευθέρωση στη Νότια Καρολίνα.
13. Wikimedia Commons, “Johnzachos.jpg” — χαρακτικό του Zachos, δημοσιευμένο σε βιογραφικό λεύκωμα του 1891, public domain στις ΗΠΑ.
14. National Park Service, “Slavery as a Cause of the Civil War” — ιστορική τεκμηρίωση για τον κεντρικό ρόλο της δουλείας στην απόσχιση.
15. Norwich University Archives, “Copy photograph of drawing of George Musalas Colvocoresses” — αρχειακό αντίγραφο σχεδίου· η άδεια της εγγραφής το διαθέτει μόνο για εκπαιδευτικούς σκοπούς.