Η ιστορία του χριστιανισμού

 

Μια ιστορική αναδρομή στις απαγορεύσεις της ύστερης Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, στη διαμάχη για την ένωση με τη Ρώμη και σε δύο ιστορίες που συνοδεύουν την Άλωση του 1453.

Μικρογραφία χειρογράφου για την πολιορκία του 1453, φιλοτεχνημένη στη Λιλ το 1455 από τον Ζαν λε Ταβερνιέ. Είναι καλλιτεχνική απεικόνιση, όχι φωτογραφική καταγραφή. Wikimedia Commons — δημόσιος τομέας.

Πότε άρχισαν οι διώξεις των Εθνικών;

Η λέξη «Εθνικοί» χρησιμοποιήθηκε από χριστιανούς συγγραφείς για τους ανθρώπους που ακολουθούσαν τις παραδοσιακές πολυθεϊστικές λατρείες της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Δεν περιγράφει ένα ενιαίο έθνος ούτε μια οργανωμένη ομάδα με κοινή πολιτική ηγεσία. Γι’ αυτό δεν υπάρχει μία συγκεκριμένη ημερομηνία που να σηματοδοτεί την αρχή όλων των διώξεων.

Η αλλαγή έγινε σταδιακά, καθώς οι αυτοκράτορες από τον 4ο αιώνα άρχισαν να δίνουν προνόμια στον χριστιανισμό και να περιορίζουν δημόσιες και ιδιωτικές λατρευτικές πρακτικές. Ιδιαίτερα αυστηρή τομή αποτέλεσαν οι διατάξεις του 391–392 μ.Χ. επί Θεοδοσίου Α΄, που απαγόρευσαν τις θυσίες και άλλες παραδοσιακές τελετές. Ορισμένοι νόμοι προέβλεπαν βαριές ποινές, ακόμη και εκτέλεση για συγκεκριμένες απαγορευμένες πράξεις. ^{[1] [2]}

Αυτές οι διατάξεις αποτελούν πραγματικό παράδειγμα θρησκευτικού εξαναγκασμού. Δεν σημαίνει, όμως, ότι εφαρμόζονταν παντού με τον ίδιο τρόπο ή ότι εξαφανίστηκαν αμέσως οι παλαιές λατρείες. Οι ιστορικοί επισημαίνουν ότι υπήρχε απόσταση ανάμεσα στον νόμο και στην εφαρμογή του: οι τοπικές αρχές συχνά δεν εφάρμοζαν τις απαγορεύσεις, ενώ ορισμένες λατρευτικές πρακτικές συνέχισαν να επιβιώνουν για χρόνια. ^[2]

Χρειάζεται, λοιπόν, να ξεχωρίζουμε την τεκμηριωμένη δίωξη από τον ισχυρισμό ότι οι Εθνικοί στέλνονταν σε «στρατόπεδα θανάτου». Δεν υπάρχει ιστορική τεκμηρίωση για οργανωμένο σύστημα τέτοιων στρατοπέδων εναντίον τους. Υπήρξαν νόμοι που επέβαλλαν σοβαρές ποινές, κατασχέσεις και, σε ορισμένες περιπτώσεις, θάνατο. Αυτό είναι ήδη αρκετά βαρύ ιστορικό γεγονός και δεν χρειάζεται να περιβληθεί με έναν αναχρονιστικό και ατεκμηρίωτο όρο. Η εικόνα ενός ενιαίου, αδιάκοπου προγράμματος εξόντωσης που φτάνει μέχρι το 1453 δεν επιβεβαιώνεται από τις πηγές.

Η Άλωση και η διαμάχη με τους Λατίνους

Στα χρόνια πριν από την Άλωση, η Κωνσταντινούπολη δεν βρισκόταν σε σύγκρουση ανάμεσα σε χριστιανούς και Εθνικούς. Η μεγάλη εκκλησιαστική αντιπαράθεση ήταν ανάμεσα στους υποστηρικτές και στους αντιπάλους της ένωσης της Ορθόδοξης Εκκλησίας με τη Ρώμη. Πολλοί κάτοικοι και μέρος του κλήρου φοβούνταν ότι η ένωση θα σήμαινε υποταγή στον πάπα και αλλοίωση της ανατολικής εκκλησιαστικής παράδοσης. Η αντίθεση αυτή δεν ήταν η ίδια με πολιτική συμμαχία με τους Οθωμανούς.

Η φράση «καλύτερα το τουρκικό σαρίκι παρά η λατινική μίτρα» αποδίδεται στον Λουκά Νοταρά, τον ισχυρό αξιωματούχο της τελευταίας βυζαντινής περιόδου — όχι σε όλους τους κληρικούς. Τη γνωρίζουμε από την αφήγηση του ιστορικού Δούκα, ο οποίος γράφει ότι ο Νοταράς είπε πως θα προτιμούσε να δει το σαρίκι των Τούρκων να κυριαρχεί στην Πόλη παρά τη μίτρα των Λατίνων. ^[3]

Η φράση πρέπει να διαβάζεται μαζί με το υπόλοιπο χωρίο και με την επιφύλαξη που απαιτεί μια μεσαιωνική μαρτυρία. Στην ίδια αφήγηση ο Δούκας υποστηρίζει ότι οι κάτοικοι εύχονταν να παραδοθεί η Πόλη στους Λατίνους, «που επικαλούνται τον Χριστό και τη Θεοτόκο», παρά να πέσει στα χέρια των απίστων. Επιπλέον, η έκδοση του μεταφραστή σημειώνει ότι οι αντίπαλοι του Νοταρά, ανάμεσά τους και ο Δούκας, παρουσίαζαν τη στάση του πιο άκαμπτη απ’ όσο ήταν. Η φράση είναι σημαντική ως μαρτυρία της έντονης αντιλατινικής πόλωσης, αλλά δεν αποδεικνύει ότι «οι κληρικοί» ή ολόκληρη η πόλη προτιμούσαν συλλογικά τους Τούρκους από τους Φράγκους. ^[3]

Η Αγία Σοφία στην Κωνσταντινούπολη. Φωτογραφία: Arild Vågen / Wikimedia Commons, άδεια CC BY-SA 3.0 (μεταγενέστερη επεξεργασία αρχείου: Vincent Vega).

Η «ξεκλείδωτη» Κερκόπορτα

Ένας άλλος γνωστός θρύλος θέλει την Κωνσταντινούπολη να έπεσε επειδή μια μικρή πύλη έμεινε κατά λάθος ξεκλείδωτη. Η πηγή που συνδέεται περισσότερο με την ιστορία είναι και πάλι ο Δούκας. Η δική του αφήγηση αναφέρει μια μικρή, παλαιότερα σφραγισμένη δίοδο, την Κερκόπορτα, που ανοίχτηκε κατόπιν εντολής του αυτοκράτορα για να μπορούν οι υπερασπιστές να κάνουν εξόδους. Στη χρονογραφία του αναφέρει επίσης ότι περίπου πενήντα Οθωμανοί μπήκαν από εκεί κατά την τελική επίθεση. ^[3]

Αυτό δεν είναι ακριβώς το ίδιο με τη δημοφιλή εκδοχή ότι κάποιος ξέχασε μια πύλη ξεκλείδωτη και έτσι χάθηκε η Πόλη. Πρόκειται για μία αφήγηση μέσα σε ένα σύνολο μαρτυριών που οι ιστορικοί εξετάζουν συγκριτικά. Η σύγχρονη βιβλιογραφία καταγράφει πολλές διαφορετικές μαρτυρίες για την πολιορκία, τόσο από αυτόπτες όσο και από μη αυτόπτες συγγραφείς· συνεπώς η Κερκόπορτα δεν μπορεί από μόνη της να εξηγήσει την έκβαση μιας πολιορκίας 53 ημερών και τις ρωγμές που είχαν ήδη προκληθεί στα τείχη. ^[4]

Αναστηλωμένο τμήμα των τειχών της Κωνσταντινούπολης. Φωτογραφία: Bigdaddy1204 / Wikimedia Commons, άδεια CC BY-SA 3.0.

Ιστορία χωρίς υπερβολές

Η χριστιανική αυτοκρατορική εξουσία περιόρισε και τιμώρησε πράγματι ορισμένες παραδοσιακές λατρείες. Οι νόμοι και τα περιστατικά βίας δεν πρέπει να αποσιωπώνται. Ταυτόχρονα, δεν υπάρχει βάση για να περιγράφουμε την ιστορία ως αδιάκοπη δίωξη των Εθνικών σε «στρατόπεδα θανάτου» μέχρι την Άλωση. Το 1453 οι άνθρωποι της Πόλης αντιμετώπιζαν την οθωμανική πολιορκία, ενώ οι εσωτερικές διαμάχες αφορούσαν κυρίως την ένωση με τη Ρώμη και την πολιτική επιβίωση της αυτοκρατορίας.

Η διάκριση ανάμεσα σε νόμο, εφαρμογή, μαρτυρία και μεταγενέστερο θρύλο δεν αποδυναμώνει την ιστορία. Μας επιτρέπει να αναγνωρίζουμε όσα πράγματι συνέβησαν χωρίς να μετατρέπουμε τις σύνθετες συγκρούσεις του παρελθόντος σε απλοϊκούς μύθους.

Βίντεο για την Άλωση του 1453

Διάλεξη του καθηγητή Anthony Kaldellis, από το Yan P. Lin Centre του Πανεπιστημίου McGill, για την τύχη των κατοίκων της Κωνσταντινούπολης κατά και μετά την Άλωση:

Αν το ενσωματωμένο βίντεο δεν εμφανίζεται, δείτε το απευθείας στο YouTube. ^[5]

Πηγές

1. The Theodosian Code: On Religion, Medieval Sourcebook, Fordham University. Περιλαμβάνει μεταφρασμένα αποσπάσματα αυτοκρατορικών νόμων του 4ου αιώνα.
2. Codex Theodosianus XVI.10.12 (8 November 392 CE), Judaism and Rome. Ιστορική ανάλυση του νόμου και των δυσκολιών εφαρμογής του.
3. Doukas, Decline and Fall of Byzantium to the Ottoman Turks, μετάφραση και σχόλια Harry J. Magoulias, Wayne State University Press, 1975, κεφ. XXXIV και XXXIX και σημ. 259. Ψηφιακό αντίτυπο της μετάφρασης.
4. Mark Bartusis, βιβλιοκρισία του Marios Philippides και Walter K. Hanak, The Siege and the Fall of Constantinople in 1453, Bryn Mawr Classical Review, 2012.
5. Lin Centre Annual Lecture 2025: Anthony Kaldellis, “Constantinople 1453: The Fate of the Conquered and the Passage to Modernity”, Yan P. Lin Centre, McGill University.