«Δεν εμπιστεύομαι την κρίση των επιζώντων»: το σκεπτικό του ανακριτή για τα Τέμπη που δεν αντέχει στη δίκη
«Δεν εμπιστεύομαι την κρίση των επιζώντων»: το σκεπτικό του ανακριτή για τα Τέμπη που δεν αντέχει στη δίκη
Ένας ανακριτής δεν διαλέγει ποιοι μάρτυρες «αξίζουν». Συλλέγει την αλήθεια — και την αλήθεια για το τι συνέβη μέσα στα βαγόνια τη νύχτα της 28ης Φεβρουαρίου 2023 την κρατούσαν, κατά κύριο λόγο, οι άνθρωποι που βγήκαν ζωντανοί από αυτά.
Υπάρχουν ερωτήματα που, όταν τα βάζεις στο τραπέζι, δεν αφορούν μόνο μια υπόθεση αλλά τον τρόπο που λειτουργεί η ανάκριση στη χώρα. Ένα από αυτά είναι απλό: με ποιο σκεπτικό ο αρμόδιος ανακριτής για το σιδηροδρομικό δυστύχημα στα Τέμπη δεν επέτρεψε —στην πράξη— σε επιζώντες να δώσουν κατάθεση;
Μιλάμε για τη νύχτα της 28ης Φεβρουαρίου 2023, με 57 νεκρούς και δεκάδες τραυματίες, για την υπόθεση που συζητείται εδώ και σχεδόν τέσσερα χρόνια σε κάθε επίπεδο της δημόσιας ζωής. Και όμως, το ερώτημα για τους επιζώντες παραμένει ανοιχτό.
Η απάντηση δεν βρίσκεται σε κάποια δημόσια διατυπωμένη, αιτιολογημένη διάταξη. Βρίσκεται σε όσα κατέθεσαν δημόσια οι ίδιοι οι επιζώντες που ζήτησαν να εξεταστούν, σε δημοσιεύματα που κατέγραψαν τον διάλογο μαζί τους, και στα κενά που εμφανίζονται, τρία και πλέον χρόνια μετά, μέσα στην αίθουσα του Τριμελούς Εφετείου Κακουργημάτων Λάρισας. Εκεί, μάρτυρες που επέζησαν της σύγκρουσης ανεβαίνουν στο βήμα και δηλώνουν, με μια φράση που επαναλαμβάνεται σχεδόν αυτούσια, «ουδέποτε κλήθηκα».
Το σκεπτικό, όπως περιγράφηκε
Σύμφωνα με την καταγγελία επιζήσασας στο περιοδικό Documento, όταν ρώτησε για ποιο λόγο χρειάστηκε να πάρει η ίδια την πρωτοβουλία για να καταθέσει, η απάντηση που εισέπραξε ήταν: «Δεν εμπιστεύομαι την κρίση σας, γιατί είστε και σε σοκ κάποιοι επιζήσαντες, κάποιοι άλλοι δεν θυμούνται καν τη στάση που λες εσύ».
Αξίζει να το διαβάσει κανείς προσεκτικά, γιατί συμπυκνώνει τρεις διαφορετικές παραδοχές:
- Πρώτη: το τραύμα ως τεκμήριο αναξιοπιστίας. Οι επιζώντες αντιμετωπίζονται ως κατηγορία μαρτύρων εκ των προτέρων ύποπτη, επειδή ακριβώς βίωσαν το γεγονός.
- Δεύτερη: η ατομική αξιολόγηση καταργείται. Η κρίση για την αξιοπιστία δεν γίνεται έναν προς έναν, με εξέταση, αντιπαραβολή και έλεγχο — γίνεται συλλήβδην.
- Τρίτη: η μνήμη ως σταθερό μέγεθος. Η αντίφαση μεταξύ δύο επιζώντων (ο ένας θυμάται στάση του τρένου, ο άλλος όχι) δεν χρησιμοποιείται ως υλικό έρευνας, αλλά ως λόγος μη έρευνας.
Σε αυτό το σκεπτικό προστίθενται και δύο πιο «διαχειριστικά» επιχειρήματα, που δεν διατυπώθηκαν μεν δημόσια, αλλά προκύπτουν από την πορεία της δικογραφίας. Πρώτον, ότι οι περισσότεροι τραυματίες είχαν ήδη δώσει καταθέσεις στο πλαίσιο της προανάκρισης — άρα, κατά την άποψη αυτή, «υπάρχουν στον φάκελο». Δεύτερον, ότι η ανάκριση όφειλε να κλείσει: ο όγκος του υλικού είχε ξεπεράσει κατά πολύ τις 50.000 σελίδες, με εκατοντάδες μάρτυρες, και κάθε νέα εξέταση έμοιαζε να απομακρύνει την ολοκλήρωση.
Γιατί, όμως, αυτό το σκεπτικό δεν στέκει
Πρώτον, νομικά. Η αξιολόγηση της αξιοπιστίας ενός μάρτυρα είναι, κατά το σύστημα, έργο του δικαστηρίου, το οποίο σταθμίζει ελεύθερα τις αποδείξεις. Η δουλειά της ανάκρισης είναι άλλη: να συγκεντρώσει ό,τι μπορεί να ρίξει φως, με γνώμονα την αναζήτηση της ουσιαστικής αλήθειας. Όταν ένας ανακριτής δηλώνει ότι «δεν εμπιστεύεται» μια κατηγορία μαρτύρων, δεν ασκεί κρίση περί αξιοπιστίας — προδικάζει την αποδεικτική αξία τους και, στην πράξη, αφαιρεί υλικό από το δικαστήριο που θα κληθεί να κρίνει.
Δεύτερον, ουσίας. Το ψυχικό τραύμα δεν είναι λόγος αποκλεισμού· είναι λόγος ειδικού χειρισμού. Ο νόμος προβλέπει εργαλεία για ευάλωτους μάρτυρες: εξέταση με την παρουσία ειδικού, βιντεοσκόπηση, γραπτή κατάθεση, χωριστή αίθουσα, συγκεκριμένο και σύντομο εύρος ερωτήσεων. Το ζητούμενο δεν ήταν ποτέ «θα αντέξουν οι επιζώντες;» — ήταν «πώς τους εξετάζουμε σωστά;». Η επιλογή της σιωπής δεν προστάτευσε κανέναν· στέρησε από τη δικογραφία τη μόνη κατηγορία μαρτύρων που βρισκόταν μέσα στο βαγόνι.
Τρίτον, αποδεικτικά. Οι προανακριτικές καταθέσεις δεν υποκαθιστούν την ανακριτική εξέταση. Δόθηκαν μέσα σε λίγες ώρες ή ημέρες από τη σύγκρουση, συχνά σε νοσοκομεία, χωρίς νομική υποστήριξη, χωρίς δυνατότητα αντίκρουσης, χωρίς να είναι γνωστά τότε τα κρίσιμα ερωτήματα που προέκυψαν αργότερα: η ολιγόλεπτη ακινητοποίηση της αμαξοστοιχίας έξω από τη Λάρισα, η φύση και η ένταση της πυρκαγιάς, το τι ακολούθησε στον χώρο. Για αυτά τα ερωτήματα οι επιζώντες ήταν οι μόνοι αυτόπτες. Όταν μάλιστα ζητήθηκε ρητά, με αίτημα συγγενή θύματος, η εξέταση του συνόλου των τραυματιών —δεκάδων ανθρώπων που είχαν νοσηλευτεί— το αίτημα δεν βρήκε ουσιαστική ανταπόκριση.
Κάποιοι επιζώντες χρειάστηκε να καταθέσουν έγγραφη μαρτυρία σε δημόσια ηλεκτρονική πλατφόρμα, με δική τους πρωτοβουλία, για να «αναγκαστεί» η ανάκριση να τους καλέσει. Όταν η πρόσβαση στη δικαιοσύνη εξαρτάται από την επιμονή του θύματος, το πρόβλημα δεν είναι ατομικό· είναι θεσμικό.
Το κόστος φάνηκε στο ακροατήριο
Η δίκη που άρχισε στη Λάρισα, με 36 κατηγορούμενους και 230 πολίτες να παρίστανται προς υποστήριξη της κατηγορίας, μετατράπηκε σε ό,τι δεν έγινε ποτέ στην ανάκριση. Επιζώντες που δεν είχαν κληθεί κατέθεσαν πρώτη φορά δημόσια, τρία χρόνια και πλέον μετά: για τη λάμψη και τον ήχο από τις λαμαρίνες, για την πυρκαγιά και τη μυρωδιά, για το «δεν θέλω να πεθάνω, θα πεθάνουμε» που ακουγόταν μέσα στο κουπέ, για τα εγκαύματα, για την αίσθηση ότι κανείς κρατικός φορέας δεν επικοινώνησε ποτέ μαζί τους.
Αυτές οι μαρτυρίες δεν είναι διακοσμητικές· είναι αποδεικτικό υλικό. Φτάνουν όμως στο δικαστήριο με τρεις απώλειες: της μνήμης που φθείρεται, της απόστασης που επιτρέπει αναδιηγήσεις, και της αξιοπιστίας που θα μπορούσε να είχε ελεγχθεί νωρίτερα, εν θερμώ, με ερωτήσεις και αντιπαραβολές. Η υπεράσπιση θα έχει τώρα κάθε δικαίωμα να πει «γιατί τα λέτε τώρα;». Και η απάντηση θα είναι βαριά για το σύστημα: γιατί κανείς δεν μας ρώτησε.
Η θέση μας σε πέντε σημεία
- Το σκεπτικό «δεν εμπιστεύομαι την κρίση των επιζώντων» είναι, ως μεθοδολογία, αντίθετο με το ανακριτικό έργο: δεν εξετάζει, αποκλείει.
- Το τραύμα δεν είναι αναξιοπιστία. Είναι συνθήκη που απαιτεί ειδικό πρωτόκολλο εξέτασης, όχι διαγραφή από τον κατάλογο μαρτύρων.
- Η αξιολόγηση της αξιοπιστίας ανήκει στο δικαστήριο· όταν την προεξοφλεί η ανάκριση, το δικαστήριο δικάζει με ελλιπές υλικό.
- Οι προανακριτικές καταθέσεις, μέσα στο χάος των πρώτων ωρών, δεν ισοδυναμούν με ανακριτική εξέταση — πολύ περισσότερο όταν τα κρίσιμα ερωτήματα προέκυψαν μήνες αργότερα.
- Η καθυστέρηση δεν είναι ουδέτερη: όσο αργεί η μαρτυρία, τόσο πιο εύκολα αμφισβητείται. Η παράλειψη της ανάκρισης μεταφέρεται ως βάρος στην πλάτη των θυμάτων.
Τι θα έπρεπε να είχε γίνει — και τι πρέπει να γίνει τώρα
Η ανάκριση όφειλε να καλέσει στο σύνολό τους τους τραυματίες, με οργανωμένο σχέδιο: θεματικούς κύκλους ερωτήσεων (σύγκρουση, έξοδος, πυρκαγιά, διάσωση, επικοινωνία με φορείς), εξέταση παρουσία ψυχολόγου όπου απαιτείται, βιντεοσκόπηση για να μη χρειάζεται επανάληψη, και υποχρεωτική, εγγράφως αιτιολογημένη απόρριψη κάθε σχετικού αιτήματος. Τίποτα από αυτά δεν είναι εξωτικό· είναι στοιχειώδης διαχείριση μιας υπόθεσης με εκατοντάδες παθόντες.
Τώρα, το βάρος πέφτει στο δικαστήριο και στους θεσμούς ελέγχου. Το δικαστήριο οφείλει να διευκολύνει την εξέταση όσων δεν ακούστηκαν, με σεβασμό στον χρόνο και την κατάστασή τους. Και η Δικαιοσύνη οφείλει μια απάντηση στο ερώτημα που δεν είναι νομικό αλλά ηθικό: πόσο κοστίζει, τελικά, να ακούσεις αυτούς που επέζησαν; Η απάντηση που δίνεται σήμερα, σχεδόν τέσσερα χρόνια μετά τη νύχτα των Τεμπών, είναι «περισσότερο απ’ όσο αντέχει η εμπιστοσύνη των πολιτών».
Σημείωση σύνταξης: Το σκεπτικό της ανάκρισης, όπως αναλύεται εδώ, δεν έχει διατυπωθεί δημόσια από τον ίδιο τον ανακριτικό λειτουργό σε επίσημο κείμενο· αποτυπώνεται με βάση δημόσιες καταγγελίες επιζώντων και σχετικά δημοσιεύματα. Η κριτική αφορά τη μεθοδολογία της ανάκρισης και όχι την προσωπική υπόληψη οιουδήποτε· το τεκμήριο αθωότητας και η αρχή της δίκαιης δίκης ισχύουν στο ακέραιο για όλους.
Σχόλια0Πατήστε + για να δείτε ή να γράψετε σχόλιο
Γράψτε το σχόλιό σας — μπορείτε να συνδεθείτε με Google, Facebook, X ή ως επισκέπτης. Τα σχόλια ελέγχονται από την ομάδα SAROTIKA.