Σαν σήμερα 2 Νοεμβρίου: 6 γεγονότα που άφησαν ίχνος στην Ελλάδα

Κάθε 2 Νοεμβρίου η ελληνική μνήμη έχει δουλειά. Σε μία μόνο ημέρα χωρούν ένας πιλότος που εμβολίζει στον αέρα, μια σημαία μετά από τέσσερις αιώνες, η Αθήνα με τις μάσκες, ένας πατριάρχης, ένας ποιητής και ένας μαέστρος. Έξι γεγονότα που άφησαν ίχνος — με φωτογραφίες και βίντεο, και στο τέλος, όπως πάντα, τη δική μας άποψη.

Εισαγωγή: «Ο Αγνωστος Πόλεμος του '40», Η Μηχανή του Χρόνου (ΕΡΤ).

Εικονογράφηση (AI) για το SAROTIKA: η πράξη που έκανε τον Μητραλέξη θρύλο της 2ας Νοεμβρίου 1940.

1940

2 Νοεμβρίου 1940: ο άθλος του Μητραλέξη

Την 2η Νοεμβρίου του 1940, μόλις πέντε μέρες μετά το «όχι», η Ιταλία χτύπησε την Ελλάδα στον αέρα: 170 αεροσκάφη βομβάρδισαν την ίδια μέρα Ιωάννινα, Καστοριά, Μέτσοβο, Πάτρα, Χανιά, Ρέθυμνο, Κέρκυρα, Θεσσαλονίκη — ενώ ελληνικά αεροσκάφη αντεπιτέθηκαν σε στόχους στο Αργυρόκαστρο και την Κορυτσά. Η μέρα όμως έμεινε για έναν λόγο παραπάνω: τον ανθυποσμηναγό Μαρίνο Μητραλέξη. Με PZL της Βασιλικής Αεροπορίας, πάνω από τη Θεσσαλονίκη, έμεινε χωρίς πυρομαχικά μπροστά σε ιταλικό βομβαρδιστικό. Δεν σκέφτηκε: εμβόλισε την πτέρυγα του εχθρικού αεροσκάφους με την ίδια του την έλικα. Το βομβαρδιστικό κατέρριψε· ο ίδιος επέζησε και μάλιστα αιχμαλώτισε το πλήρωμα. Έτσι, απλά, γίνεσαι θρύλος.

Αρχειακό δελτίο ειδήσεων του 1940. Στιγμιότυπο από το ντοκιμαντέρ του Υπουργείου Εθνικής Άμυνας «Ελληνοϊταλικός Πόλεμος 1940-41».

Βίντεο: «Ελληνοϊταλικός Πόλεμος 1940-41», ντοκιμαντέρ Υπουργείου Εθνικής Άμυνας.

1912

2 Νοεμβρίου 1912: η σημαία στο Άγιο Όρος

Μετά από 488 χρόνια, το Άγιο Όρος ξαναγίνεται ελληνικό. Το αντιτορπιλικό «Θύελλα» αγκυροβολεί στη Δάφνη και αποβιβάζει άγημα σαράντα ανδρών, που ανεβαίνει προς τις Καρυές· ταυτόχρονα, στη Δάφνη και στις Καρυές υψώνεται η ελληνική σημαία. Από το θωρηκτό «Αβέρωφ» και τα αντιτορπιλικά «Ιέραξ» και «Πάνθηρ», άλλοι 200 καταλαμβάνουν τη Διώρυγα του Ξέρξη. Ο Άθως απελευθερώνεται — και η πλειοψηφία των μοναχών πανηγυρίζει το τέλος μιας κατοχής που κράτησε αιώνες.

Έλληνες στρατιώτες και μοναχοί στην απελευθέρωση του Αγίου Όρους, Νοέμβριος 1912. Φωτογραφία: Υπηρεσία Ιστορίας Ναυτικού (αρχειακό υλικό).

Βίντεο: «Βαλκανικοί Πόλεμοι — Κινηματογραφώντας την Ιστορία», με όλο το σωζόμενο πλάνο εποχής.

1982

2 Νοεμβρίου 1982: ο δακτύλιος μπαίνει μόνιμα ενάντια στο νέφος

Στις αρχές της δεκαετίας του ’80 η Αθήνα έπνιγε. Το φωτοχημικό νέφος — το «σύννεφο του θανάτου», όπως το έγραφε ο Τύπος — είχε σκεπάσει την πόλη· οι γιατροί μιλούσαν για θανάτους από τα καυσαέρια, ο κόσμος περπατούσε με μαντίλια και μάσκες, και οι αρχές ζητούσαν να κλείνουν τα καλοριφέρ. Ο δακτύλιος είχε μπει έκτακτα τον Ιούλιο του 1979, για εξοικονόμηση καυσίμων. Στις 2 Νοεμβρίου του 1982, η κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ τον καθιέρωσε μόνιμα — και την ίδια μέρα μπήκε σε ισχύ για πρώτη φορά με στόχο το νέφος. Χρόνια μετά, ο δακτύλιος είναι ακόμα εδώ. Το νέφος, ευτυχώς, όχι.

«Παρά τις συστάσεις για τον κίνδυνο του νέφους»: Αθηναίοι με μαντίλια στο πρόσωπο. Αρχειακή φωτογραφία: Μηχανή του Χρόνου (mixanitouxronou.gr).

Βίντεο: «Η Αθήνα του 1980» — πλάνα από την πόλη της εποχής εκείνης.

1991

2 Νοεμβρίου 1991: ενθρονίζεται ο Βαρθολομαίος Α΄

Στις 2 Νοεμβρίου του 1991, στο Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης, ενθρονίζεται ο 270ός Οικουμενικός Πατριάρχης: ο Βαρθολομαίος Α΄, κατά κόσμον Δημήτριος Αρχοντόνης, από την Ίμβρο. Τριαντατέσσερα χρόνια μετά είναι ακόμα εδώ — ο «πράσινος πατριάρχης», όπως τον έβαλαν, που έφερε το περιβάλλον στη διαθρησκευτική διπλωματία και το Οικουμενικό Πατριαρχείο πίσω στον διεθνή χάρτη. Η ενθρόνιση εκείνη άνοιξε ένα κεφάλαιο που, όσο κι αν μακρύνει, δεν έχει κλείσει ακόμα.

Η ενθρόνιση του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου Α΄, 2 Νοεμβρίου 1991. Στιγμιότυπο από το αρχειακό βίντεο της ενθρόνισης.

Βίντεο: το αρχειακό πλάνο της ενθρόνισης, 2 Νοεμβρίου 1991.

1911

2 Νοεμβρίου 1911: γεννιέται ο Οδυσσέας Ελύτης

Στο Ηράκλειο της Κρήτης γεννιέται ο ποιητής που έμαθε στην ελληνική ποίηση να βλέπει φως. «Το Άξιον Εστί», «Ηλιος ο πρώτος», ο ποιητής του Αιγαίου, το Νόμπελ Λογοτεχνίας το 1979. Το «Μη λησμονάτε τη χώρα μου» του έμεινε σαν δεύτερο όνομα. Ο Ελύτης έδειξε σε μια ολόκληρη γενιά ότι η γλώσσα μας μπορεί να αντέχει το φως — ακόμα και στις πιο σκοτεινές εποχές.

Ο Οδυσσέας Ελύτης. Φωτογραφία: αρχείο «Πορτρέτα» (patris.gr).

Βίντεο: ο Οδυσσέας Ελύτης μιλά — σπάνια συνέντευξη.

1960

2 Νοεμβρίου 1960: φεύγει ο Δημήτρης Μητρόπουλος

Στο Μιλάνο, μέσα στην πρόβα — όπως και έζησε, δίπλα στην ορχήστρα — πεθαίνει ο Δημήτρης Μητρόπουλος. Ο αθηναίος πιανίστας που έγινε ένας από τους μεγαλύτερους μαέστρους του κόσμου: Ωδείο Αθηνών, Μιννεάπολη, Φιλαρμονική της Νέας Υόρκης. Χωρίς ραβδί, με τα χέρια και τα μάτια — ένας «ασκητής μαέστρος», όπως τον έγραψαν. Τα 64 του, το αρχείο του μιλάει ακόμα καλύτερα από κάθε επικήδειο.

Ο Δημήτρης Μητρόπουλος το 1944. Φωτογραφία: Wikimedia Commons.

Βίντεο: ο Δημήτρης Μητρόπουλος διευθύνει Bach (Fantasia και Φούγκα σε Σολ ελάσσονα) — αρχειακή ηχογράφηση.

Η άποψη της σύνταξης

Η 2η Νοεμβρίου μας λέει κάτι απλό, που δυσκολευόμαστε να θυμηθούμε μέσα στις καθημερινές μας μικρομάχες: ότι η ιστορία δεν κάνει πάντα θόρυβο. Κάποτε είναι ένας πιλότος που, χωρίς να το σκεφτεί, αποφασίζει να χτυπήσει· κάποτε ένα καράβι που αποβιβάζει σαράντα άντρες σε έναν βράχο του Αιγαίου· κάποτε γυναίκες στο κέντρο της Αθήνας με μαντίλια στο πρόσωπο, που διαμαρτύρονται για τον αέρα που δεν μπορούν να αναπνεύσουν.

Όλα αυτά τα γεγονότα έχουν ένα κοινό: όταν μια κοινωνία ή ένας άνθρωπος αποφασίζει ότι «έτσι δεν μπορεί να συνεχιστεί», κάνει τα αδύνατα δυνατά. Η μνήμη δεν είναι νοσταλγία — είναι εργαλείο. Και η 2η Νοεμβρίου είναι μια καλή ημέρα να το θυμόμαστε.

— Η σύνταξη του SAROTIKA

Πηγές

1. Σαν Σήμερα — 2 Νοεμβρίου: γεγονότα, γεννήσεις, θάνατοι (sansimera.gr)

2. Σαν σήμερα 2 Νοεμβρίου: τα σημαντικότερα γεγονότα της ημέρας (enikos.gr)

Συμπληρωματικά τεκμηριωτικά υλικά ανά γεγονός: militaire.gr & ellinoistorin.gr (1912), Υπηρεσία Ιστορίας Ναυτικού (φωτό 1912), mixanitouxronou.gr (νέφος), Υπουργείο Εθνικής Άμυνας & ΕΡΤ (βίντεο).