«Θερμά συλλυπητήρια» στην Πιονγιάνγκ: τι έκρυβε πραγματικά το τηλεγράφημα του ΚΚΕ για τον Κιμ Γιονγκ Ιλ
«Θερμά συλλυπητήρια» στην Πιονγιάνγκ: τι κρύβει πραγματικά το τηλεγράφημα του ΚΚΕ για τον Κιμ Γιονγκ Ιλ
Δεκαπέντε χρόνια μετά, το ζήτημα δεν είναι μια φράση αβρότητας. Είναι η απόσταση ανάμεσα στο πρόγραμμα ενός κόμματος, στη γλώσσα της διεθνούς αλληλεγγύης και στην εικόνα που μένει στον κόσμο όταν ακούει «κομμουνισμός».
Στις 20 Δεκέμβρη 2011, στη σελίδα «Διεθνή» του «Ριζοσπάστη», ανάμεσα στη «συνέχιση της καταστολής των διαδηλωτών» και την αίτηση πτώχευσης της «Saab», δημοσιεύτηκαν πέντε γραμμές. Η Κεντρική Επιτροπή του ΚΚΕ εξέφραζε «τα θερμά της συλλυπητήρια» στην Κεντρική Επιτροπή του Κόμματος Εργατών Κορέας για τον θάνατο του Κιμ Γιονγκ Ιλ. Έκτοτε το απόσπασμα ανακυκλώνεται ως τεκμήριο υποκρισίας: πώς ένα κόμμα που —κατά την κρατούσα εκδοχή— θεωρεί τη Βόρεια Κορέα «κρατικό καπιταλισμό» συλλυπάται τον ηγέτη της;
Το ερώτημα είναι απολύτως θεμιτό. Η προκείμενη, όμως, χρειάζεται διόρθωση. Και η απάντηση δεν κρύβεται σε κάποια εσωκομματική σκέψη· βρίσκεται, σχεδόν ολόκληρη, στο ημερολόγιο των προηγούμενων έντεκα ημερών.
1. Το ντοκουμέντο: πέντε γραμμές, τρεις λέξεις-κλειδιά
Πηγή: «Ριζοσπάστης», 20/12/2011 · αγγλική μετάφραση και σχολιασμός: Neos Kosmos / Athens News, 21/12/2011.
Ας διαβαστεί ψυχρά, σαν κείμενο επιμελητή. Τι λείπει; Δεν υπάρχει ούτε μία λέξη για τον σοσιαλισμό, για το καθεστώς, για τη δυναστεία, για το Τζούτσε ή για την πυρηνική στρατηγική. Δεν υπάρχει έπαινος του εκλιπόντος πέρα από τον θεσμικό του τίτλο. Υπάρχουν τρία ουσιαστικά — συλλυπητήρια, δικαίωμα, αλληλεγγύη — και ένα επίθετο που κάνει όλη τη δουλειά: «αντιιμπεριαλιστικός».
Αυτό δεν είναι κείμενο ιδεολογικής αποτίμησης. Είναι κείμενο διεθνούς τακτικής, γραμμένο στη γλώσσα που χρησιμοποιούν τα κόμματα όταν θέλουν να πουν «σας αναγνωρίζω ως συνομιλητή και δεν συντάσσομαι με όσους σας πιέζουν», χωρίς να πουν «συμφωνώ με ό,τι κάνετε». Η διάκριση είναι λεπτή· είναι όμως ολόκληρο το άρθρο.
2. Εννιά μέρες πριν, στην Αθήνα
Από τις 9 έως τις 11 Δεκεμβρίου 2011, το ΚΚΕ φιλοξένησε στην Αθήνα τη 13η Διεθνή Συνάντηση Κομμουνιστικών και Εργατικών Κομμάτων με θέμα «Ο σοσιαλισμός είναι το μέλλον». Στη λίστα των 78 κομμάτων που συμμετείχαν, στη θέση 38, βρίσκεται το Κόμμα Εργατών Κορέας. Ο επικεφαλής της αντιπροσωπείας του, Ρι Γιονγκ Τσολ, ευχαρίστησε δημόσια την ΚΕ του ΚΚΕ «για την πρόσκληση» και, σε μια ομιλία γεμάτη αναφορές στον Κιμ Γιονγκ Ιλ, διακήρυσσε ότι «ο σοσιαλισμός ως επιστήμη είναι το μέλλος της ανθρωπότητας» (Solidnet, ομιλία ΚΕΚ).
Και στις 11 Δεκεμβρίου υιοθετήθηκε απόφαση με τίτλο «Resolution in support of the Workers' Party of Korea and the Korean people in their struggle to build a great, powerful and prosperous Socialist State». Εκφράζει «ανεπιφύλακτη υποστήριξη και αλληλεγγύη» στο ΚΕΚ, μιλά για τη «σοφή καθοδήγηση» του «μεγάλου συντρόφου Κιμ Γιονγκ Ιλ» και υπογράφεται από 49 κόμματα — με το ΚΚΕ στη θέση 16 (Solidnet, το πλήρες κείμενο).
Την ίδια ώρα, η Αλέκα Παπαρήγα μιλούσε στην ίδια Συνάντηση για «εργατική εξουσία, κοινωνικοποίηση των μέσων παραγωγής και κεντρικό σχεδιασμό, απέναντι στον “σοσιαλισμό του 21ου αιώνα” και τον “σοσιαλισμό της αγοράς”», σημειώνοντας ότι «όταν προωθήθηκαν οι νόμοι της αγοράς στη σοσιαλιστική οικοδόμηση και αποδυναμώθηκαν οι σοσιαλιστικές σχέσεις παραγωγής, ο εργατικός έλεγχος άρχισε την αντίστροφη μέτρηση προς την αντεπανάσταση» (ομιλία της ΓΓ της ΚΕ του ΚΚΕ, Solidnet).
Στο ίδιο τραπέζι, δύο λεξιλόγια: το ένα της διεθνούς παράταξης, το άλλο του προγράμματος. Η ασυνέχεια ανάμεσά τους είναι το πραγματικό αντικείμενο αυτής της έρευνας.
Ακολουθούν, με τη σειρά: 17 Δεκέμβρη, ο θάνατος σε τρένο κατά τη διάρκεια «επιτόπιας καθοδήγησης»· 19 Δεκέμβρη, η αναγγελία από την Κορεατική Κεντρική Τηλεόραση, με τη Ρι Τσουν Χι να διαβάζει το ανακοινωθέν· πένθος έως τις 29 και κηδεία στις 28 Δεκέμβρη (BBC, 19/12/2011, Al Jazeera, 20/12/2011). Οι βορειοκορεατικές αρχές είχαν ήδη γνωστοποιήσει ότι δεν θα γίνονταν δεκτές ξένες αντιπροσωπείες στο πένθος (AP, 19/12/2011, αναδημοσίευση)· ένα γραπτό μήνυμα ήταν, κυριολεκτικά, ο μόνος διαθέσιμος δίαυλος.
Με άλλα λόγια: το τηλεγράφημα της 20ής Δεκέμβρη δεν ήρθε από το πουθενά. Ήρθε εννιά μέρες μετά από μια συνάντηση που το ίδιο το ΚΚΕ είχε διοργανώσει, με καλεσμένο το ΚΕΚ, και με την υπογραφή του σε ψήφισμα στήριξης προς το ΚΕΚ υπό τον Κιμ Γιονγκ Ιλ. Η «εξήγηση» δεν χρειάζεται υπόθεση εργασίας· χρειάζεται ημερολόγιο.
3. Τρεις υποθέσεις, μία ετυμηγορία
Ας βάλουμε στο τραπέζι όλες τις πιθανές απαντήσεις στο «γιατί» — και ας τις ζυγίσουμε με ό,τι γνωρίζουμε, όχι με ό,τι μας βολεύει.
Υπόθεση Α — Θεσμικό πρωτόκολλο και διακομματική σχέση. Ισχύει και είναι η ισχυρότερη. Ένα κόμμα που έχει «αδελφικές σχέσεις» με ένα άλλο, που το κάλεσε σε διεθνή συνάντηση και συνυπέγραψε ψήφισμα μαζί του, οφείλει —με τους δικούς του κανόνες— να απευθύνει συλλυπητήρια στον θάνατο του Γενικού Γραμματέα του. Ούτε έκπληξη ούτε εξαίρεση: ακόμη και κυβερνήσεις χωρίς ιδεολογική συγγένεια κινήθηκαν σε ανάλογο πλαίσιο εκείνες τις ημέρες — η Κίνα εξέφρασε «βαθιά συλλυπητήρια στον λαό της Βόρειας Κορέας», η Ρωσία μίλησε για «φιλικές σχέσεις», ενώ ο Λευκός Οίκος επέλεξε προσεκτική, μη επιθετική διατύπωση για τη σταθερότητα (BBC, Al Jazeera).
Υπόθεση Β — Αντιιμπεριαλιστικό μέτωπο. Ισχύει ακόμη περισσότερο, γιατί είναι γραμμένη μέσα στο ίδιο το μήνυμα. Η φράση «ο λαός της ΛΔ Κορέας έχει δικαίωμα να προχωρήσει στον δρόμο ανάπτυξης που έχει επιλέξει» δεν αποτιμά το καθεστώς· αποκρούει την έξωθεν παρέμβαση. Είναι η ίδια γραμμή που το ΚΚΕ διατύπωνε ήδη από το 2003 — «συμπαραστέκεται στη ΛΔ Κορέας, που βρίσκεται στο στόχαστρο των ΗΠΑ» (Διακήρυξη της ΚΕ, «Ριζοσπάστης») — και που αποτυπώνεται στις Θέσεις του 2008 για τον σοσιαλισμό ως «αντιιμπεριαλιστικό αντιμονοπωλιακό μέτωπο». Η διατύπωση του 2011 είναι σχεδόν αυτολεξεί αυτή του ψηφίσματος της 11ης Δεκέμβρη.
Υπόθεση Γ — Μυστική ιδεολογική ταύτιση, το «αληθινό» κίνητρο πίσω από τις λέξεις. Εδώ η τεκμηρίωση αντιστέκεται. Όχι επειδή δεν υπάρχει καμία συγγένεια — υπάρχει: στις Θέσεις του 2008 η ΛΔ Κορέας καταγράφεται ανάμεσα στα κράτη όπου «είναι αναγκαία η περαιτέρω μελέτη της πορείας της σοσιαλιστικής εξουσίας» (μαζί με Κίνα, Βιετνάμ, Κούβα), και ο «Ριζοσπάστης» υπερασπίζεται διαχρονικά τη χώρα από αυτό που αποκαλεί «συκοφαντία». Αλλά «σε μελετάμε ως περίπτωση σοσιαλιστικής εξουσίας» δεν σημαίνει «σε αναγνωρίζουμε ως πρότυπο»· και το αντίστροφο δεν σημαίνει «σε αποκηρύσσουμε κάθε φορά που πενθείς».
Ο πραγματικός λόγος δεν κρύβεται· είναι γραμμένος στο κείμενο και στο ημερολόγιο. Το τηλεγράφημα δεν απαντούσε στο ερώτημα «τι είναι η ΛΔ Κορέας;». Απαντούσε στο ερώτημα «τι κάνει ένα κόμμα όταν πεθαίνει ο ηγέτης ενός κόμματος με το οποίο μόλις συνυπέγραψε ψήφισμα, σε μια χώρα που θεωρεί ότι βρίσκεται στο στόχαστρο;». Απάντηση: στέλνει πέντε γραμμές αβρότητας και μία γραμμή άμυνας.
4. Η αναγκαία διόρθωση: ποιος λέει «κρατικός καπιταλισμός»;
Η δημοφιλής διατύπωση του ερωτήματος —«το ΚΚΕ δεν το θεωρεί σοσιαλιστικό κόμμα, αλλά κρατικό καπιταλισμό»— περιέχει μια ανακρίβεια που αλλάζει όλο το συμπέρασμα. Στα επίσημα κείμενα του ΚΚΕ που ελέγξαμε δεν εντοπίζεται ο χαρακτηρισμός της ΛΔ Κορέας ως «κρατικού καπιταλισμού».
Αντίθετα, τέσσερα ντοκουμέντα δείχνουν μια διαφορετική, πιο άβολη εικόνα:
• Οι Θέσεις της ΚΕ, Οκτώβρης 2008, ζητούν «περαιτέρω μελέτη της πορείας της σοσιαλιστικής εξουσίας στα κράτη της Ασίας (Κίνα, Βιετνάμ, ΛΔ Κορέας) και στην Κούβα» — δηλαδή εντάσσουν τη χώρα σε μια υπό εξέταση οικογένεια, όχι σε μια καταδικασμένη κατηγορία.
• Η διάλεξη του ΠΓ που δημοσιεύει η «Κομμουνιστική Επιθεώρηση» αποδίδει σε «αστούς μελετητές και οπορτουνιστές» το συμπέρασμα ότι «στην ΕΣΣΔ ήταν κρατικός καπιταλισμός» και χαρακτηρίζει «ιδεολόγημα» το σκεπτικό που οδηγεί εκεί — δηλαδή το ΚΚΕ δεν υιοθετεί τον όρο ως ερμηνευτικό εργαλείο.
• Οι Θέσεις για το 19ο Συνέδριο (2012) εκφράζουν «ανησυχία για την ενίσχυση των καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής στο Βιετνάμ» και «αντίθεση στον λεγόμενο “σοσιαλισμό της αγοράς”» — κριτική σε άλλες χώρες, με διαφορετική ορολογία.
• Στον προσυνεδριακό διάλογο του 2013, στέλεχος διαπιστώνει ότι «δεν αναλύεται τίποτα για την πορεία και τον χαρακτήρα της οικοδόμησης του σοσιαλισμού στη ΛΔ Κορέας» και ζητά «αναλυτική και τεκμηριωμένη ανά χώρα απόφαση». Πρόκειται για εσωτερικό αίτημα προς μια ανάλυση που δεν υπήρχε ακόμη ολοκληρωμένη.
Ο όρος «κρατικός καπιταλισμός» για τη Βόρεια Κορέα ανήκει κυρίως σε άλλες δεξαμενές της Αριστεράς: σε τροτσκιστικές και αριστερο-κομμουνιστικές αναλύσεις, στο κείμενο της «Εργατικής Αριστεράς» τον Γενάρη του 2012, σε μαρξιστικές επιθεωρήσεις όπως το revcom.us, καθώς και στον έντονο δημόσιο διάλογο του 2010–12. Είναι μια υπαρκτή και σοβαρή θεωρητική θέση — απλώς δεν είναι η επίσημη θέση του ΚΚΕ. Η σύγχυση γεννήθηκε επειδή η κριτική του ΚΚΕ στις αγοραίες μεταρρυθμίσεις άλλων «σοσιαλιστικών» χωρών διαβάστηκε σαν γενική καταδίκη όλων.
✓ Ισχύει: το ΚΚΕ είχε θεσμική σχέση με το ΚΕΚ και μόλις είχε συνυπογράψει ψήφισμα στήριξης.
✓ Ισχύει: το μήνυμα χρησιμοποιεί αποκλειστικά αντιιμπεριαλιστική γλώσσα.
✓ Ισχύει: το Πρόγραμμα του ΚΚΕ ορίζει την εργατική εξουσία με όρους ασύμβατους με την κληρονομική διαδοχή.
✗ Δεν ισχύει: ότι το ΚΚΕ είχε χαρακτηρίσει επισήμως τη ΛΔ Κορέας «κρατικό καπιταλισμό».
✗ Δεν ισχύει: ότι το συλλυπητήριο αποτελεί αναγνώριση της Πιονγιάνγκ ως σοσιαλιστικού προτύπου.
5. Η αντίφαση που υπάρχει όντως
Αν, λοιπόν, η «αντίφαση του δόγματος» είναι υπερεκτιμημένη, μήπως δεν υπάρχει κανένα πρόβλημα; Υπάρχει — και βρίσκεται αλλού: στην ασυμμετρία των δύο γλωσσών του ίδιου κόμματος, μέσα στην ίδια εβδομάδα.
Στις 3 Οκτώβρη 2010, με αφορμή την τότε διαδοχή, ο «Ριζοσπάστης» έγραφε ότι «για το ΚΚΕ η “οικογενειοκρατία”, η διαδοχή δηλαδή σε κομματικές και κρατικές θέσεις με κριτήριο τη συγγένεια, δεν έχει καμία σχέση με την αντίληψή του για τη συμμετοχή των εργαζόμενων μαζών στην εργατική εξουσία, τον εργατικό έλεγχο και τον ρόλο του Κόμματος» («Για τη ΛΔ Κορέας»· το απόσπασμα σώζεται και σε αναδημοσίευση της εποχής). Στις 20 Δεκέμβρη 2011, σύμφωνα με τον σύγχρονο σχολιασμό και την κριτική που ακολούθησε, η ίδια εφημερίδα αναγνώριζε —έστω και με μία φράση— «φαινόμενα αταίριαστα με τις αρχές της εργατικής εξουσίας, όπως η οικογενειοκρατία», ενώ ταυτόχρονα κατήγγειλλε την «εκμετάλλευσή» τους από τα αστικά ΜΜΕ (σχολιασμός Ιανουαρίου 2012 με τις παραπομπές, Εργατική Αριστερά, 11/1/2012).
Και όμως, λίγες στήλες πιο πάνω, το επίσημο μήνυμα δεν περιέχει ούτε μία από αυτές τις επιφυλάξεις. Ούτε το ψήφισμα της 11ης Δεκέμβρη τις περιέχει· εκεί ο λόγος είναι «ανεπιφύλακτος». Δεν πρόκειται για ψέμα. Πρόκειται για δίγλωσση πρακτική: ακριβής, απαιτητική και κριτική προς τα μέσα· ενωτική και χωρίς ενδοιασμούς προς τα έξω. Κάθε κόμμα με διεθνή δράση τη γνωρίζει. Το πολιτικό της κόστος, όμως, το πληρώνει στο εσωτερικό ακροατήριο: ο αναγνώστης που βλέπει μόνο το τηλεγράφημα δεν βλέπει την επιφύλαξη που η ίδια η εφημερίδα διατύπωνε εκείνες τις μέρες. Βλέπει ταύτιση.
Αυτό είναι το σημείο όπου η κριτική στον «Ριζοσπάστη» του 2011 βρίσκει στέρεο έδαφος — όχι η υποτιθέμενη αλλαγή γραμμής, αλλά η έλλειψη μισής φράσης. Μισή φράση που θα μπορούσε να πει «και διατηρούμε τις γνωστές μας διαφορές». Δεν ειπώθηκε. Και η σιωπή, σε τέτοια κείμενα, δεν είναι ουδέτερη.
6. Τι βλέπει, τελικά, ο κόσμος «στην πράξη»;
Εδώ βρίσκεται το πιο ενδιαφέρον σκέλος του ερωτήματος που τέθηκε: η αίσθηση ότι στη Βόρεια Κορέα ο κόσμος βλέπει «πώς ξεκινάει ο κομμουνισμός και πώς γίνεται στο αποκορύφωμά του». Η αίσθηση είναι ειλικρινής. Η ταμπέλα, όμως, συγχέει τέσσερα διαφορετικά επίπεδα που πρέπει να ξεχωριστούν — αλλιώς η ανάλυση γίνεται συνθηματολογία.
Επίπεδο 1 — Το πρόγραμμα. Στην «Κριτική του Προγράμματος της Γκότα» (1875), ο Μαρξ περιγράφει την «ανώτερη φάση της κομμουνιστικής κοινωνίας» ως εκείνη όπου έχει εκλείψει η υποταγή του ατόμου στον καταμερισμό της εργασίας και η κοινωνία γράφει στις σημαίες της: «Από τον καθένα ανάλογα με τις ικανότητές του, στον καθένα ανάλογα με τις ανάγκες του» (Marx/Engels Archive). Στη μαρξιστική παράδοση, το «αποκορύφωμα» δεν είναι περισσότερο κράτος· είναι η απονέκρωση του κράτους και η κατάργηση των τάξεων.
Επίπεδο 2 — Η μεταβατική βαθμίδα. Το Πρόγραμμα που ψήφισε το 19ο Συνέδριο του ΚΚΕ το λέει ρητά: «ο σοσιαλισμός ως πρώτη βαθμίδα του κομμουνιστικού κοινωνικοοικονομικού σχηματισμού δεν είναι αυτόνομος σχηματισμός, είναι ο ανώριμος κομμουνισμός». Με εργατικά συμβούλια, εκλογή και ανάκληση αντιπροσώπων, κεντρικό σχεδιασμό, κοινωνική ιδιοκτησία. Αν αυτό είναι το μέτρο, η κληρονομική διαδοχή σε κομματικά αξιώματα δεν είναι «το αποκορύφωμα»· είναι η άρνηση του ορισμού.
Επίπεδο 3 — Τα ιστορικά καθεστώτα του 20ού αιώνα. Κρατική ιδιοκτησία, μονοκομματική εξουσία, σχεδιασμός, τεράστιες κοινωνικές κατακτήσεις και τεράστιες αντιφάσεις· μετά, η αντεπανάσταση του 1989–91. Αυτό είναι που το ίδιο το ΚΚΕ μελετά επί δεκαετίες για να εξηγήσει την ήττα — όχι ένα εικονόλεξο που ταυτίζει θεωρία και καθεστώς.
Επίπεδο 4 — Η βορειοκορεατική ιδιαιτερότητα. Το Τζούτσε ως επίσημη ιδεολογία από το Σύνταγμα του 1972, η «στρατιωτική πρωτοκαθεδρία» (Songun) επί Κιμ Γιονγκ Ιλ, η αφαίρεση κάθε αναφοράς στον κομμουνισμό από το Σύνταγμα το 2009 και η επανεισαγωγή της ορολογίας από το ΚΕΚ το 2021 (επισκόπηση, RAND, 2024). Πρόκειται για μια εθνικοποιημένη, στρατιωτικοποιημένη κομματική εξουσία με δυναστική διαδοχή — ένα ιδιαίτερο ιστορικό προϊόν πολέμου, αποκλεισμού και λιμού, όχι η «τελική μορφή» μιας θεωρίας του 19ου αιώνα.
Αυτό δεν σημαίνει ότι «ο κόσμος βλέπει λάθος». Ο κόσμος βλέπει πολύ σωστά ένα υπαρκτό ιστορικό φαινόμενο. Εκείνο που μπερδεύεται είναι η ταμπέλα: η ταύτιση «κομμουνισμός = οι Κιμ» δεν παράγεται από τη θεωρία, παράγεται από τις εικόνες. Τα αγάλματα, οι στοίχοι, τα δάκρυα της εκφωνήτριας, οι υπογραφές στα βιβλία συλλυπητηρίων είναι ισχυρότερα από οποιαδήποτε υποσημείωση σε ένα προγραμματικό κείμενο. Όποιος γράφει για το θέμα και δεν το παραδέχεται αυτό, έχει χάσει τον αναγνώστη πριν φτάσει στο δεύτερο επίπεδο.
7. Η απάντηση, σε τρεις γραμμές
Πρώτον. Ο πραγματικός λόγος του τηλεγραφήματος είναι θεσμικός και αντιιμπεριαλιστικός: η 13η Διεθνής Συνάντηση, το ψήφισμα της 11ης Δεκέμβρη και η γραμμή «κανένα δικαίωμα στις ξένες παρεμβάσεις». Δεν είναι κρυφή ομολογία ιδεολογικής ταύτισης ούτε απόδειξη ότι το ΚΚΕ «βλέπει τον κομμουνισμό στο αποκορύφωμά του» στην Πιονγιάνγκ.
Δεύτερον. Η φράση «το ΚΚΕ το θεωρεί κρατικό καπιταλισμό» δεν τεκμηριώνεται στα επίσημα κείμενα· ανήκει σε άλλες αριστερές σχολές. Η πραγματική απόσταση του ΚΚΕ από το βορειοκορεατικό μοντέλο είναι προγραμματική — εργατικός έλεγχος, ανακλητότητα, άρνηση της οικογενειοκρατίας — και διατυπώθηκε από την ίδια την εφημερίδα του.
Τρίτον. Η πολιτική ζημιά δεν προήλθε από αντίφαση δόγματος. Προήλθε από μια παράλειψη μισής φράσης. Όταν η εξωτερική γλώσσα του μετώπου μείνει μόνη της, χωρίς τη γειτονική εσωτερική επιφύλαξη, ο αναγνώστης συμπληρώνει το κενό με την εικόνα που έχει ήδη στο μυαλό του. Και η εικόνα, το 2011, ήταν τα αγάλματα και η κηδεία.
Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν το ΚΚΕ «είπε ψέματα». Είναι τούτο: γιατί ένα κόμμα με τόσο ακριβές λεξιλόγιο για την εργατική εξουσία επέλεξε τόσο γενικό λεξιλόγιο για έναν θρήνο; Η απάντηση δεν βρίσκεται ούτε στη συνωμοσία ούτε στην υποκρισία. Βρίσκεται στην παλιά, ανεπίλυτη ένταση ανάμεσα στο πρόγραμμα και στο μέτωπο — εκεί όπου η πολιτική, αντί να διαλέξει, αφήνει δύο κείμενα να κάθονται στην ίδια σελίδα.
- «Συλλυπητήριο για το θάνατο του Κιμ Γιονγκ Ιλ», Ριζοσπάστης, 20/12/2011.
- «KKE sends condolences on death of Kim Jong-il», Neos Kosmos / Athens News, 21/12/2011.
- Πάσχος Μανδραβελής, «Σόι πάει ο κομμουνισμός», Η Καθημερινή, 23/12/2011 (πλήρες κείμενο του μηνύματος και δείγμα της κριτικής της εποχής).
- 13η Διεθνής Συνάντηση ΚΚ & ΕΚ, Αθήνα 9–11/12/2011 — αρχείο Solidnet.
- Λίστα των 78 κομμάτων που συμμετείχαν (περιλαμβάνει ΚΕΚ και ΚΚΕ).
- Ψήφισμα στήριξης στο ΚΕΚ, Αθήνα 11/12/2011, 49 υπογραφές.
- Ομιλία Ρι Γιονγκ Τσολ (ΚΕΚ) στη 13η Συνάντηση.
- Ομιλία Αλέκας Παπαρήγα στη 13η Συνάντηση (εργατική εξουσία / «σοσιαλισμός της αγοράς»).
- Θέσεις της ΚΕ του ΚΚΕ «Για το Σοσιαλισμό», Οκτώβρης 2008.
- Θέσεις της ΚΕ στο 19ο Συνέδριο, Δεκέμβρης 2012 · Πρόγραμμα του ΚΚΕ (19ο Συνέδριο).
- Διάλεξη του ΠΓ της ΚΕ του ΚΚΕ, ΚΟΜΕΠ: για το «ιδεολόγημα» του κρατικού καπιταλισμού.
- «Για τη ΛΔ Κορέας», Ριζοσπάστης, 3/10/2010 · Προσυνεδριακός διάλογος, 29/3/2013.
- «Η Βόρεια Κορέα και η Αριστερά», Εργατική Αριστερά, 11/1/2012 · «North Korea Is Not a Socialist Society», revcom.us, 2013.
- BBC, 19/12/2011 · Al Jazeera, 20/12/2011 · RAND, «North Korea's Marxist Revival», 2024 · Μαρξ, «Κριτική του Προγράμματος της Γκότα», 1875.
Σχόλια0Πατήστε + για να δείτε ή να γράψετε σχόλιο
Γράψτε το σχόλιό σας — μπορείτε να συνδεθείτε με Google, Facebook, X ή ως επισκέπτης. Τα σχόλια ελέγχονται από την ομάδα SAROTIKA.