Η «ανώνυμη» κεφαλή του Πολυτεχνείου: Πώς το πορτρέτο ενός φίλου έγινε σύμβολο

Πώς η χάλκινη προτομή του Νίκου Σβορώνου, φτιαγμένη από τον Μέμο Μακρή το '50, έγινε το σύμβολο του Πολυτεχνείου παραμένοντας χωρίς επιγραφή.

από ενημ.

Μπρούντζινο γλυπτό κεφάλι σε πλάκα, επεξεργασμένη εικόνα

 

Κάθε Νοέμβρη, χιλιάδες άνθρωποι περνούν μπροστά από τη χάλκινη κεφαλή στον περίβολο του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου για να αφήσουν ένα κόκκινο γαρύφαλλο. Για τη συλλογική μνήμη, αυτό το αγέρωχο πρόσωπο, με το βλέμμα στραμμένο ψηλά, είναι η ίδια η προσωποποίηση της εξέγερσης του 1973.

Κι όμως, πίσω από το πιο εμβληματικό μνημείο της νεότερης ελληνικής ιστορίας κρύβεται ένα συναρπαστικό παράδοξο: ο άνθρωπος που απεικονίζεται δεν βρισκόταν καν στην Ελλάδα τον Νοέμβριο του '73, ενώ το ίδιο το γλυπτό δημιουργήθηκε είκοσι χρόνια νωρίτερα για έναν εντελώς διαφορετικό σκοπό.

Ένα πορτρέτο γεννημένο από φιλία και θαυμασμό

Στις αρχές της δεκαετίας του 1950, στη Βουδαπέστη, ο Έλληνας γλύπτης Μέμος Μακρής –εξόριστος τότε λόγω των πολιτικών του φρονημάτων– δούλευε συστηματικά πάνω σε προτομές και πορτρέτα. Ήταν η καλλιτεχνική τάση της εποχής του, αλλά και μια βαθιά προσωπική του ανάγκη: να αποτυπώνει στον πηλό και τον μπρούντζο τις μορφές διανοουμένων, αγωνιστών και αγαπημένων προσώπων.

Ανάμεσα σε αυτά τα έργα ξεχώριζε η μνημειακή κεφαλή του στενού του φίλου, του διακεκριμένου ιστορικού Νίκου Σβορώνου. Οι δύο άνδρες είχαν δεθεί ακατάλυτα από το 1945, όταν ταξίδεψαν μαζί προς τη Γαλλία με το ιστορικό πλοίο «Ματαρόα». Ο Μακρής θαύμαζε απεριόριστα το ήθος και το πνεύμα του Σβορώνου, ενώ ως γλύπτης έβρισκε στη φυσιογνωμία του –στο καθαρό μέτωπο, στα έντονα ζυγωματικά και την αποφασιστική έκφραση– την ιδανική μορφή για να αποδώσει την πνευματικότητα και την εσωτερική δύναμη του ανθρώπου.

Η απρόσμενη διαδρομή προς το Πολυτεχνείο

Το γλυπτό έμεινε στο εργαστήριο της Ουγγαρίας για περισσότερες από δύο δεκαετίες. Όλα άλλαξαν μετά τη Μεταπολίτευση. Ο τότε πρύτανης του Πολυτεχνείου, Γεώργιος Βουδούρης, προσωπικός φίλος του Μέμου Μακρή, αναζητούσε ένα έργο τέχνης που θα μπορούσε να εκφράσει το πνεύμα των φοιτητικών αγώνων στον χώρο του ιδρύματος.

Όταν είδε τη χάλκινη κεφαλή του Σβορώνου, διέκρινε αμέσως κάτι που ξεπερνούσε την απλή προσωπογραφία. Η στάση του κεφαλιού απέπνεε περηφάνια, αγωνιστικότητα και αισιοδοξία. Ο Μακρής δέχτηκε να δωρίσει το έργο και στις 16 Νοεμβρίου 1979 –παραμονή της επετείου– το γλυπτό τοποθετήθηκε οριστικά στο προαύλιο του ΕΜΠ.

Η γοητεία της «ανωνυμίας»

Το πιο εντυπωσιακό στοιχείο αυτής της ιστορίας δεν είναι η σύμπτωση, αλλά η σιωπή που ακολούθησε. Παρότι γνωρίζουμε με κάθε λεπτομέρεια ποιος έφτιαξε το γλυπτό, πότε δημιουργήθηκε και ποιον απεικονίζει, στη βάση του μνημείου δεν μπήκε ποτέ καμία επεξηγηματική επιγραφή. Δίπλα του στέκει μόνο η παλαιότερη μαρμάρινη στήλη με τα ονόματα των 18 φοιτητών που έπεσαν στην Εθνική Αντίσταση (1941–1944), γεγονός που συχνά οδηγεί τους επισκέπτες να μπερδεύουν τις εποχές και τα πρόσωπα.

Γιατί όμως δεν τοποθετήθηκε ποτέ μια ταμπέλα που να ξεκαθαρίζει την αλήθεια;

Η απάντηση κρύβεται στη δύναμη των συμβόλων. Από την πρώτη στιγμή που πάτησε το χώμα του Πολυτεχνείου, η κεφαλή έπαψε να ανήκει στον Νίκο Σβορώνο. Οι φοιτητές και ο κόσμος την αγκάλιασαν ως τη μορφή του ανώνυμου αγωνιστή. Μια επιγραφή που θα έγραφε «Προτομή Νίκου Σβορώνου, 1950» θα περιόριζε το έργο στα στενά όρια μιας προσωπογραφίας, αφαιρώντας του τη συλλογική του διάσταση.

Αυτό το κατάλαβαν όλοι – και πρώτος απ' όλους ο ίδιος ο εικονιζόμενος. Ο Νίκος Σβορώνος, ως βαθύς γνώστης της Ιστορίας, δεν διεκδίκησε ποτέ την προβολή. Αντιθέτως, όταν επέστρεψε στην Ελλάδα, συμμετείχε στις επετειακές εκδηλώσεις και κατέθεσε ο ίδιος στεφάνι μπροστά στο «μνημείο» του, τιμώντας τους νέους που αγωνίστηκαν για την ελευθερία.

Σήμερα, η χάλκινη κεφαλή του Μέμου Μακρή παραμένει επίσημα προστατευόμενη ως νεότερο μνημείο. Στέκει εκεί, γνώριμη και ταυτόχρονα «ανώνυμη», αποδεικνύοντας πως η μεγάλη Τέχνη έχει τη δική της μοίρα: ξεκινά ως μια πράξη προσωπικής φιλίας και καταλήγει να ανήκει στην ιστορία ενός ολόκληρου λαού.

σχόλια αναγνωστών

(0 Σχόλια)

ΣΧΕΤΙΚΕΣ ΑΝΑΡΤΗΣΕΙΣ

Ελλάδα

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

Κλήση από κάμερα: πώς την ελέγχεις και πώς κάνεις ένσταση

Προσωπικός γιατρός: εγγραφή, αλλαγή και δωρεάν ραντεβού

Εξεταστική για τα κόκκινα δάνεια: τι θα ψάξει και τι όχι

Υπερωρίες και υπερεργασία: πόσο πληρώνονται, τι ισχύει