ΑΣΕΠ και διορισμοί και το πελατειακό σύστημα

Παλιά, ο διορισμός στο δημόσιο έρχεταν με χαρτοφυλάκιο. Σήμερα έρχεται με κωδικό υποψηφίου και γραπτό διαγωνισμό. Η ερώτηση όμως μένει ίδια, και την κάνει ο καθένας μας: άλλαξε τίποτα ουσιαστικά; Ή απλώς αλλάξαμε συστήματα και το πελατειακό παιχνίδι συνεχίζεται με άλλους κανόνες;

Το Κτίριο της Βουλής. Φωτ.: George E. Koronaios / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)

Το χαρτοφυλάκιο και οι «δικοί μας»

Μετά την Κατοχή και τον εμφύλιο, η δημόσια διοίκηση γέμισε από προσλήψεις φίλων. Οι θέσεις μοιράζονταν σε κομματικούς φίλους και ψηφοφόρους — κανονικά λάφυρα. Κάθε οικογένεια είχε «τον άνθρωπό της» στο υπουργείο, στο νοσοκομείο, στο δήμο. Και κάθε βουλευτής είχε στο χέρι του δεκάδες θέσεις για να «κρατήσει» τους ψηφοφόρους του.

Και κρατά κανείς την εικόνα: ο πατέρας με το χαρτοφυλάκιο στο χέρι, να περιμένει στον διάδρομο του βουλευτή. Μέσα, μια σύσταση γραμμένη με το χέρι. Έξω, δεκάδες άλλοι με το ίδιο χαρτί. Κάποιοι έμπαιναν. Οι περισσότεροι, όχι. Αυτό ήταν το σύστημα για δεκαετίες — και όλοι το ξέραμε, και όλοι το τρέχαμε, και μετά το κατηγορούσαμε.

Το 1983 μπήκε ο πρώτος μεγάλος κανόνας (ν. 1320/1983) με κοινωνικά κριτήρια. Το 1991 γύρισαν οι διαγωνισμοί. Και το 1994 ιδρύθηκε το ΑΣΕΠ (ν. 2190/1994): μια ανεξάρτητη αρχή που αποφασίζει ποιος μπαίνει στο δημόσιο με γραπτές εξετάσεις και βαθμολογία — όχι με συστάσεις.

Τι έκανε πραγματικά το ΑΣΕΠ

Το καλό νέο είναι πραγματικό. Τελείωσε το «έφερέ μου τον ανηψιό». Οι μεγάλες προσλήψεις περνούν από ανοιχτό διαγωνισμό: γράφεις, βαθμολογείσαι, μπαίνεις στη λίστα. Κανένα κόμμα δεν μπορεί να σου κόψει τη βαθμολογία. Για εκατομμύρια οικογένειες, αυτό ήταν η πρώτη φορά που το παιδί τους είχε ίσες ευκαιρίες.

Βίντεο: Γνωρίστε το ΑΣΕΠ (επίσημο κανάλι ΑΣΕΠ)

Το «μα» όμως είναι μεγάλο. Το ΑΣΕΠ δεν αποφασίζει πόσοι θα μπουν. Το αποφασίζει η πολιτική ηγεσία: πόσες θέσεις, σε ποιον φορέα, σε ποια περιοχή. Το ΑΣΕΠ παίρνει τη σκυτάλη μόνο όταν έχει ήδη κριθεί το «πόσοι» και το «πού». Δηλαδή: το κόμμα δεν διαλέγει πλέον τον άνθρωπο — αλλά διαλέγει ακόμα τη θέση.

Και σκέψου κάτι άλλο: ο διαγωνισμός κόστισε. Φροντιστήρια, σημειώσεις, μητρώο θεμάτων, δοκιμαστικά. Το παλιό χαρτοφυλάκιο αντικαταστάθηκε από ένα νέο: το χαρτοφυλάκιο της προετοιμασίας. Δεν είναι ίδιο — είναι καλύτερο, γιατί η γνώση μετράει περισσότερο από τη γνωριμία. Αλλά δεν είναι και δωρεάν. Και αυτό, κάπου, ξαναφέρνει ανισότητα.

Και υπάρχουν ακόμα πόρτες δίπλα στον διαγωνισμό. Θέσεις εκτός ΑΣΕΠ. Συμβάσεις και προγράμματα που κλείνουν και ξανανοίγουν. Θέσεις «εμπειρίας» σε ημικρατικούς φορείς. Μεταθέσεις και προαγωγές που κάποιος υπογράφει. Εκεί, η γνωριμία ακόμα δουλεύει μια χαρά.

Με ή χωρίς ΑΣΕΠ — πού κρύβεται το πελατειακό σήμερα

Η απάντηση σε μία γραμμή: το μείωσε, δεν το σκότωσε. Το πελατειακό σύστημα δεν εξαφανίστηκε — μετακόμισε. Πήγε εκεί που ο διαγωνισμός δεν φτάνει: στις προσλήψεις εκτός ΑΣΕΠ, στις συμβάσεις, στις υπερκλιμακώσεις, στους «δικούς» που μένουν μόνιμοι στις θέσεις εμπειρίας, στον υπάλληλο που «ξέρει» τον διευθυντή.

Βίντεο: Η πολιτική συζήτηση για το ΑΣΕΠ και τις εξουσίες στο κράτος (ΕΡΤnews)

Δες τι γίνεται στην πράξη: υπάλληλος με σύμβαση οκτώ μηνών, που ξαναπροσλαμβάνεται με δεκάδες άλλους όταν ανοίγει πρόγραμμα. Σταθερή δουλειά, ασταθής ταυτότητα. Ή η θέση «εμπειρίας» που πάντα καταλήγει στον ίδιο άνθρωπο. Ή η μετάθεση που «κόλλησε» γιατί κάποιος τηλεφώνησε. Αυτά δεν τα βλέπεις στους πίνακες του ΑΣΕΠ. Τα βλέπεις στις υπηρεσίες.

Μην ξεχνάμε και το αντίστροφο: υπήρξαν διαρροές και ακυρώσεις σε διαγωνισμούς, κόντρες για τα θέματα, υποψίες. Κανένα σύστημα δεν είναι αλεξίσφαιρο αν η πολιτική θέλει να το παρακάμψει. Το ΑΣΕΠ άλλαξε το παιχνίδι στο κέντρο — οι άκρες του όμως ακόμα «μυρίζουν» παλιά.

Η πρεμούρα για το «μόνιμο»: γιατί δεν πεθαίνει

Γιατί ο κόσμος στηρίζει ακόμα ώρες ουράς για έναν διορισμό; Όχι επειδή λατρεύει το δημόσιο. Επειδή φοβάται το ιδιωτικό. Χαμηλοί μισθοί, 12ωρα, μηδενική ασφάλεια, απόλυση σε μία μέρα. Το «μόνιμο» σημαίνει ασφάλεια, ωράριο, σύνταξη. Όσο το ιδιωτικό δεν δίνει κανένα από αυτά, το δημόσιο παραμένει το λιμάνι.

Η πλατεία Συντάγματος γεμάτη κόσμο, 2011. Φωτ.: Kotsolis / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)

Και η μονιμότητα; Κανείς δεν την κατήργησε. Ξαναγράφτηκε στο Σύνταγμα, ξαναμπήκε στους νόμους. Μπήκε στη συζήτηση η αξιολόγηση — και αμέσως κόλλησε στους συλλόγους και στους συνδικαλιστές. Αξιολόγηση χωρίς συνέπειες είναι άδεια φόρμα. Και μόνιμος χωρίς αξιολόγηση είναι προστασία χωρίς αξία.

Μια διόρθωση, όμως: η κριτική είναι στο σύστημα, όχι στον υπάλληλο. Η πλειονότητα των μόνιμων είναι τίμιοι εργαζόμενοι που κουβαλούν το κράτος με μισθούς πείνας. Το πρόβλημα είναι ότι το σύστημα δεν ξεχωρίζει τον καλό από τον κακό — και τότε, η μονιμότητα προστατεύει τους όλους ίσα.

Και όμως, κάτι αλλάζει από μόνο του. Οι μισθοί των δημοσίων υπαλλήλων στην Ελλάδα είναι οι χαμηλότεροι στην Ευρώπη — περίπου 20% κάτω από τον ιδιωτικό τομέα. Σε προκηρύξεις του ΑΣΕΠ για μηχανικούς και πληροφορικούς, δεν καλύπτεται ούτε το 30% των θέσεων — οι ιδιωτικοί μισθοί είναι τριπλάσιοι. Το 37% των δημοσίων υπαλλήλων είναι άνω των 55 ετών. Το δημόσιο γερνάει και αδειάζει από τις ειδικότητες που χρειάζεται περισσότερο.

Και στην Ευρώπη; Ίδια πρεμούρα ή τελευταία επιλογή;

Στη Σουηδία, τη Δανία, τη Γερμανία, το δημόσιο είναι μια κανονική δουλειά — ούτε «σωτηρία», ούτε «κατάρα». Οι καλύτεροι πηγαίνουν όπου τους αξίζει, πολλές φορές στο ιδιωτικό. Κανείς δεν σπουδάζει τέσσερα χρόνια για να «μπει με σύσταση». Οι διορισμοί γίνονται με αξιοκρατικές διαδικασίες, αλλά και με καλούς μισθούς — γι' αυτό και δεν υπάρχει πρεμούρα.

Στη Βρετανία και την Ολλανδία, πάλι, οι περισσότεροι νέοι βλέπουν το δημόσιο ως καλή δουλειά σταθερότητας — όχι ως όνειρο ζωής. Στην Ανατολική Ευρώπη μετά το 2008 το δημόσιο ξαναέγινε ελκυστικό, γιατί ο ιδιωτικός τομέας ταλαιπωρήθηκε. Δηλαδή: όπου το ιδιωτικό ανεβάζει τον πήχη, το δημόσιο χαλαρώνει. Εδώ, το ιδιωτικό κρατά τον πήχη χαμηλά — και το δημόσιο κουβαλά όλο το βάρος της αναζήτησης ασφάλειας.

Στον Νότο — Ελλάδα, Ιταλία, Ισπανία — το δημόσιο ήταν πάντα το «ασφαλές». Εκεί η πρεμούρα ήταν τεράστια. Και τώρα αρχίζει να σπάει, όχι επειδή το λύσαμε — αλλά επειδή οι νέοι φεύγουν εξωτερικό και οι μισθοί του δημοσίου έπεσαν. Η πρεμούρα σήμερα στην Ελλάδα είναι για την ασφάλεια, όχι για το χρήμα. Για τον μηχανικό και τον πληροφορικό, το δημόσιο είναι ήδη «η τελευταία επιλογή». Για τον υπάλληλο και τον εκπαιδευτικό σε μια πόλη της επαρχίας, παραμένει η μόνη επιλογή.

Κατάλοιπο τουρκοκρατίας;

Η αυλή του σουλτάνου σε μινιατούρα του 1515–1520. Πηγή: Istanbul University Library / Wikimedia Commons (κοινό κτήμα)

Υπάρχει η λαϊκή θεωρία ότι το «έχω έναν άνθρωπο στο κράτος» είναι κατάλοιπο της τουρκοκρατίας. Και έχει λογική: στην οθωμανική αυτοκρατορία, οι θέσεις δίνονταν με χάρη και προστασία, το ρουσφέτι ήταν συστημικό. Και όντως, στην Τουρκία σήμερα το ίδιο τοπίο: οι διορισμοί μέσω «torpil» (βύσμα), κομματικοί φίλοι, καθαρισμοί χιλιάδων υπαλλήλων. Και όμως, κι αυτοί έχουν γραπτές εξετάσεις — με σκάνδαλα διαρροών και υποκλοπών. Άρα: με ή χωρίς «ΑΣΕΠ», το σύστημα βρίσκει τον δρόμο του.

Η ιστορική αλήθεια όμως λέει κάτι άλλο: η πελατεία δεν είναι ελληνοτουρκική εφεύρεση. Στη Νότια Ιταλία, στην Ιαπωνία, στην Αργεντινή, στις ΗΠΑ πριν το 1883 — εκεί που «στον νικητή τα λάφυρα» ήταν επίσημη πολιτική — το ίδιο συνέβαινε. Οι ΗΠΑ το «έφτιαξαν» όχι με αλλαγή γονιδίου, αλλά με αντικειμενικές εξετάσεις και πραγματική αξιολόγηση. Δεν είναι θέμα λαού. Είναι θέμα θεσμών.

Τι θα άλλαζε πραγματικά

• Όλες οι προσλήψεις μέσω ΑΣΕΠ — χωρίς εξαιρέσεις. Κάθε εξαίρεση είναι πόρτα του παλιού συστήματος.
• Αξιολόγηση με συνέπειες: κίνητρα για τους καλούς, ποινές για τους ανύπαρκτους. Η μονιμότητα χωρίς αξιολόγηση είναι απλά προστασία.
• Μισθοί που αξίζουν: στο δημόσιο για τις ειδικότητες που φεύγουν, στο ιδιωτικό για όλους. Όταν το ιδιωτικό δώσει ασφάλεια, η πρεμούρα τελειώνει μόνη της.
• Ψηφιακές διαδικασίες χωρίς «άνθρωπο»: ό,τι γίνεται με κωδικό και χωρίς γνωριμία, κλέβει χώρο από το πελατειακό.

Και κάτι ακόμα: καμιά γενιά δεν γλίτωσε χωρίς θυσία το παλιό σύστημα. Οι γονείς μας το τρέξανε, εμείς το κατηγορήσαμε, τα παιδιά μας ίσως το ξαναβρούν αλλαγμένο. Η αλλαγή δεν έρχεται με έναν νόμο — έρχεται όταν σταματήσει να αξίζει η γνωριμία και αρχίσει να αξίζει η απόδοση.

Το ΑΣΕΠ άλλαξε το πώς μπαίνεις. Δεν άλλαξε το γιατί θέλεις να μπεις. Και όσο το «μόνιμο» παραμένει η μόνη ασφάλεια σε μια χώρα χωρίς ασφάλεια, ο κόσμος θα ψάχνει τον δρόμο μέσα — με εξετάσεις ή με γνωριμία. Η διαφορά είναι ότι πλέον, τουλάχιστον, υπάρχει και ο δρόμος με τις εξετάσεις.

Πηγές:
1. «ΑΣΕΠ και Δικαίο Ανθρωπίνου Δυναμικού στο Δημόσιο», nb.org — nb.org/asep-kai-dikaio-anthropinou-dynamikou-sto-dimosio.html
2. «Οι δημόσιοι υπάλληλοι της Ελλάδας έχουν τους χαμηλότερους μισθούς στην Ευρώπη», iEidiseis (23/4/2026) — ieidiseis.gr