Υπερήρωες: από το Κραχ και τον Χίτλερ ως τον δικό μας Μικρό Ήρωα
Τον Μάρτιο του 2026 το Εθνικό Μουσείο Αμερικανικής Ιστορίας του Smithsonian απέκτησε δύο φθαρμένα τεύχη των δέκα σεντς: το Action Comics No. 1 του 1938, όπου πρωτοεμφανίστηκε ο Σούπερμαν, και το Captain America Comics No. 1 του 1941, με τον Κάπτεν Αμέρικα να γρονθοκοπεί τον Χίτλερ. Πώς δύο φτωχά παιδιά Εβραίων μεταναστών από το Κλίβελαντ εφηύραν έναν νέο μύθο μέσα στη Μεγάλη Ύφεση, γιατί το Κογκρέσο ανέκρινε τα κόμικς το 1954, τι έχει να πει η επιστήμη για το αν τα παιδιά «πιστεύουν» στους υπερήρωες — και τι σχέση έχει με όλα αυτά ένας Έλληνας έφηβος του 1953 που λεγόταν Γιώργος Θαλάσσης.
Κλίβελαντ, 1933: δύο έφηβοι και ένας εξωγήινος
Δεδομένο: ο Τζέρι Σίγκελ, γιος Λιθουανοεβραίων μεταναστών, και ο Τζο Σούστερ, γεννημένος στο Τορόντο από Εβραίους γονείς από την Ολλανδία και την Ουκρανία, γνωρίστηκαν στο λύκειο Γκλένβιλ του Κλίβελαντ. Το 1932 ο πατέρας του Σίγκελ, ιδιοκτήτης καταστήματος ρούχων, πέθανε από καρδιακή προσβολή κατά τη διάρκεια ληστείας στο μαγαζί του — λεπτομέρεια που οι βιογράφοι συνδέουν με την ιδέα ενός άτρωτου προστάτη. Το 1933 οι δύο φίλοι δημοσίευσαν σε φανζίν την ιστορία «The Reign of the Superman», όπου ο «υπεράνθρωπος» ήταν κακός· μέσα στον ίδιο χρόνο τον ξανάγραψαν ως ήρωα με κάπα και τον πρότειναν επί πέντε χρόνια σε κάθε εκδότη της χώρας. Όλοι αρνήθηκαν. Τον Μάρτιο του 1938 η Detective Comics αγόρασε την ιστορία για το πρώτο τεύχος ενός νέου περιοδικού, πληρώνοντας 130 δολάρια για τα πλήρη δικαιώματα του χαρακτήρα. Το Action Comics No. 1 κυκλοφόρησε στις 18 Απριλίου 1938 με ημερομηνία εξωφύλλου Ιούνιος, τιμή 10 σεντς και τιράζ 200.000 — και εξαντλήθηκε. Το 2024 ένα αντίτυπό του πουλήθηκε 6 εκατομμύρια δολάρια, το ακριβότερο κόμικ στον κόσμο.
Εκτίμηση: ο Σούπερμαν δεν ήταν ο πρώτος μασκοφόρος της αμερικανικής λαϊκής κουλτούρας — προηγήθηκαν ο Ζορό (1919), η Σκιά (1930), ο Φάντομ (1936). Ήταν όμως ο πρώτος που είχε υπερδυνάμεις, στολή και διπλή ταυτότητα μαζί, και αυτός ο συνδυασμός έγινε το καλούπι. Και ήταν, πρωτίστως, μετανάστης: ένα μωρό που το στέλνουν οι γονείς του μακριά από έναν κόσμο που καταρρέει για να μεγαλώσει σε ξένη γη με νέο όνομα. Το 1938, με τον αντισημιτισμό να φουντώνει στην Ευρώπη και τους Εβραίους της Αμερικής να παρακολουθούν ανήμποροι, η ιστορία δεν χρειαζόταν επεξηγήσεις.
Γιατί τότε: Ύφεση, αδικία και ένας ήρωας-εργάτης
Δεδομένο: το 1938 η αμερικανική ανεργία είχε ξανανέβει στο 19% μετά από μια νέα ύφεση μέσα στην Ύφεση. Ο πρώτος Σούπερμαν δεν πολεμούσε εξωγήινους: στα δεκατρία πρώτα τεύχη σώζει μια άδικα καταδικασμένη γυναίκα από την ηλεκτρική καρέκλα, δέρνει έναν άντρα που χτυπά τη γυναίκα του, αρπάζει έναν διεφθαρμένο γερουσιαστή και έναν λομπίστα των εξοπλισμών, κατεδαφίζει μια παραγκούπολη για να αναγκάσει το κράτος να χτίσει εργατικές κατοικίες και κλείνει έναν ιδιοκτήτη ορυχείου μέσα στη δική του ανασφαλή στοά. Οι ιστορικοί τον αποκαλούν «ήρωα του New Deal». Η επιτυχία του γέννησε μέσα σε τρία χρόνια ένα ολόκληρο είδος: ο Μπάτμαν στο Detective Comics No. 27 (Μάιος 1939), ένας ήρωας χωρίς δυνάμεις αλλά με τραύμα, και η Γουόντερ Γούμαν στο All Star Comics No. 8 (τέλη 1941), δημιούργημα του ψυχολόγου Ουίλιαμ Μόλτον Μάρστον, εφευρέτη ενός πρώιμου ανιχνευτή ψεύδους και δηλωμένου φεμινιστή. Ως το 1941 πουλιούνταν στις ΗΠΑ 15 εκατομμύρια τεύχη κόμικς τον μήνα.
Δεκέμβριος 1940: μια γροθιά στον Χίτλερ
Δεδομένο: ο Τζο Σάιμον και ο Τζακ Κέρμπι, και οι δύο γιοι Εβραίων μεταναστών από τη Νέα Υόρκη, σχεδίασαν τον Κάπτεν Αμέρικα για την Timely Comics — τη μετέπειτα Marvel. Το πρώτο τεύχος βγήκε στα περίπτερα στις 20 Δεκεμβρίου 1940, με ημερομηνία εξωφύλλου Μάρτιος 1941 και με τον ήρωα να ρίχνει δεξί κροσέ στο σαγόνι του Αδόλφου Χίτλερ — έναν χρόνο πριν από το Περλ Χάρμπορ, όταν η πλειονότητα των Αμερικανών ήταν ακόμη κατά της εμπλοκής στον πόλεμο. Πούλησε σχεδόν ένα εκατομμύριο αντίτυπα. Ο εκδοτικός οίκος δέχτηκε απειλητικά γράμματα και τηλεφωνήματα από φιλοναζιστικές ομάδες, και ο δήμαρχος της Νέας Υόρκης Φιορέλο Λα Γκουάρντια τηλεφώνησε ο ίδιος στον Σάιμον για να του πει ότι η πόλη θα τους προστατέψει. Ο Στιβ Ρότζερς, το καχεκτικό παιδί από το Μπρούκλιν που ένα πειραματικό ορός κάνει υπερστρατιώτη, ήταν ο πιο κυριολεκτικός από τους υπερήρωες: κρατική προπαγάνδα με καλή τέχνη, και το παραδέχονταν. Στη διάρκεια του πολέμου ο ίδιος ο Σούπερμαν πουλούσε ομόλογα στα εξώφυλλα, ενώ εκατομμύρια τεύχη στέλνονταν στα στρατόπεδα — τα κόμικς ήταν το δημοφιλέστερο ανάγνωσμα των στρατιωτών.
Εκτίμηση: το εξώφυλλο με τον Χίτλερ είναι η στιγμή που το είδος αποκτά πολιτική συνείδηση — και πολιτική χρησιμότητα. Από τότε κάθε κυβέρνηση και κάθε κίνημα προσπάθησε να πάρει τους υπερήρωες με το μέρος του: ο Κάπτεν Αμέρικα πολέμησε κομμουνιστές τη δεκαετία του 1950, πέταξε τη στολή του μετά το Γουότεργκεϊτ (1974) και πέθανε συμβολικά το 2007 σε μια ιστορία για το δίλημμα ασφάλεια ή ελευθερία μετά την 11η Σεπτεμβρίου. Οι ήρωες δεν άλλαξαν· άλλαζε η Αμερική γύρω τους.
1954: όταν το Κογκρέσο ανέκρινε τα κόμικς
Δεδομένο: η επιρροή τους θεωρήθηκε τόσο μεγάλη που έγινε επικίνδυνη. Το 1954 ο ψυχίατρος Φρέντρικ Βέρθαμ δημοσίευσε το «Seduction of the Innocent», υποστηρίζοντας ότι τα κόμικς — και ιδίως τα αστυνομικά και τα τρόμου, αλλά και ο Μπάτμαν με τον Ρόμπιν και η Γουόντερ Γούμαν — προκαλούσαν νεανική παραβατικότητα. Τον Απρίλιο του ίδιου έτους η υποεπιτροπή της Γερουσίας για τη νεανική εγκληματικότητα έκανε τηλεοπτικές ακροάσεις, με τον εκδότη της EC Comics Ουίλιαμ Γκέινς να προσπαθεί να υπερασπιστεί ένα εξώφυλλο με κομμένο κεφάλι γυναίκας. Το αποτέλεσμα ήταν η Comics Code Authority (Οκτώβριος 1954), ένας κώδικας αυτολογοκρισίας που απαγόρευε λέξεις όπως «τρόμος» στους τίτλους, κάθε αμφισβήτηση της αστυνομίας και κάθε ιστορία όπου το κακό δεν τιμωρείται. Δεκάδες εκδοτικοί οίκοι έκλεισαν· οι υπερήρωες, ακίνδυνοι και πατριώτες, ήταν σχεδόν το μόνο είδος που επέζησε. Η ίδια η έρευνα του Βέρθαμ αποδείχθηκε το 2012, όταν άνοιξαν τα αρχεία του, ότι βασιζόταν σε παραποιημένα και επιλεκτικά στοιχεία.
Από τα ερείπια γεννήθηκε η δεύτερη εποχή: το 1961 ο Σταν Λι και ο Κέρμπι έφτιαξαν τους Fantastic Four, το 1962 τον Σπάιντερμαν — έναν έφηβο με ενοίκιο απλήρωτο και άρρωστη θεία — και το 1963 τους X-Men, μεταλλαγμένους που η κοινωνία μισεί, την ίδια χρονιά με την πορεία της Ουάσινγκτον. Το 1986, με τους «Watchmen» και τον «Dark Knight Returns», οι υπερήρωες έγιναν λογοτεχνία για ενήλικες· το 2008, με τον «Iron Man», έγιναν η μεγαλύτερη κινηματογραφική φραντσάιζ της ιστορίας: πάνω από 30 δισεκατομμύρια δολάρια σε εισιτήρια ως το 2026, και φέτος τον Δεκέμβριο αναμένεται το «Avengers: Doomsday».
Πιστεύει κανείς ότι υπάρχουν;
Δεδομένο: η αναπτυξιακή ψυχολογία έχει σαφή απάντηση για τα παιδιά και πιο ενδιαφέρουσα για τους ενήλικες. Τα παιδιά διακρίνουν τη φαντασία από την πραγματικότητα πολύ νωρίτερα απ' όσο νομίζουμε: ήδη από τα τρία χρόνια ξέρουν ότι το παιχνίδι «κάνω ότι» δεν είναι αληθινό, και η έρευνα των Τζάκλιν Γούλεϊ και συνεργατών (Child Development, 2013) δείχνει ότι τα παιδιά προσχολικής ηλικίας είναι μάλλον «αφελείς σκεπτικιστές» — αμφιβάλλουν για νέα όντα, ακόμη και πραγματικά, ώσπου να έχουν ενδείξεις. Ο Άγιος Βασίλης και η Νεράιδα των Δοντιών κρατούν ως τα 7–8 επειδή οι γονείς κατασκευάζουν ενεργά ενδείξεις γι' αυτούς· για τον Σούπερμαν κανείς δεν αφήνει κάπες κάτω από το μαξιλάρι, γι' αυτό και σχεδόν κανένα παιδί σχολικής ηλικίας δεν τον θεωρεί κυριολεκτικά υπαρκτό. Στους ενήλικες η επιστήμη μετρά κάτι άλλο: τις «παρακοινωνικές σχέσεις», τη μονόπλευρη συναισθηματική προσκόλληση σε φανταστικούς χαρακτήρες, που σε μελέτες μετριέται ισχυρότερη σε ανθρώπους με αγχώδη τύπο δεσμού και λειτουργεί ως ασφαλές υποκατάστατο. Το ότι ενήλικες κλαίνε στον θάνατο του Τόνι Σταρκ δεν σημαίνει ότι πιστεύουν στην ύπαρξή του· σημαίνει ότι ο εγκέφαλος δεν διαθέτει ξεχωριστό κύκλωμα συναισθήματος για τα ψέματα.
Εκτίμηση: δεν υπάρχει ηλικία «απομάγευσης» ούτε ποσοστό ενηλίκων που «πιστεύει». Υπάρχει κάτι πιο ενδιαφέρον: ένα είδος που εφευρέθηκε για δεκάχρονα το διαβάζουν σήμερα κυρίως σαραντάρηδες, και το κοινό των ταινιών Marvel έχει μέση ηλικία πάνω από τα 30. Οι υπερήρωες δεν είναι παιδική πίστη. Είναι ενήλικη νοσταλγία για την εποχή που το καλό και το κακό ήταν ευδιάκριτα.
Και ο δικός μας: ο Μικρός Ήρως του 1953
Δεδομένο: η Ελλάδα είχε τον δικό της ήρωα κρίσης, και γεννήθηκε με την ίδια συνταγή. Στις 24 Φεβρουαρίου 1953, τέσσερα χρόνια μετά τον Εμφύλιο, ο δημοσιογράφος Στέλιος Ανεμοδουράς κυκλοφόρησε το πρώτο τεύχος του «Μικρού Ήρωα»: ο Γιώργος Θαλάσσης, έφηβος της κατεχόμενης Αθήνας, με τον Σπίθα και την Κατερίνα πολεμά Γερμανούς και Ιταλούς χωρίς ποτέ να σκοτώνει. Χωρίς υπερδυνάμεις, με ξύλινα σπαθιά και κουράγιο, βγήκε σε περίπου 800 τεύχη ως το 1968, διαβάστηκε από δύο γενιές Ελλήνων σε περίπτερα και «δανειστήρια» των 50 λεπτών, και επανεκδίδεται ακόμη: οι Εκδόσεις Μικρός Ήρως, του εγγονού Λεωκράτη Ανεμοδουρά, κυκλοφορούν το 2026 επετειακά άλμπουμ, νέα graphic novels και, για πρώτη φορά, μάνγκα, με παρουσιάσεις σε βιβλιοπωλεία και εκθέσεις τον Οκτώβριο.
Η άποψή μας
Οι υπερήρωες γεννιούνται όταν οι θεσμοί αποτυγχάνουν. Ο Σούπερμαν του 1938 κατεδάφιζε παραγκουπόλεις επειδή το κράτος δεν έχτιζε σπίτια· ο Κάπτεν Αμέρικα χτύπησε τον Χίτλερ επειδή το Κογκρέσο δεν τολμούσε· ο Μικρός Ήρως πολεμούσε Γερμανούς το 1953 επειδή η Ελλάδα δεν μπορούσε ακόμη να μιλήσει για το ποιος πολέμησε ποιον το 1947. Η άποψή μας είναι ότι η σημερινή Ελλάδα, που γεμίζει τις αίθουσες για κάθε Marvel και αδειάζει τα περίπτερα από ελληνικά κόμικς, έχει χάσει κάτι που είχε: την ικανότητα να φτιάχνει τους δικούς της ήρωες από το δικό της υλικό. Τα παιδιά μας ξέρουν το Μπρούκλιν του Στιβ Ρότζερς και όχι την κατεχόμενη Αθήνα του Γιώργου Θαλάσση, και αυτό δεν είναι πολιτισμική ήττα από τους Αμερικανούς — είναι παραίτηση δική μας, μιας χώρας που από το 1968 δεν έβγαλε ούτε έναν μαζικό λαϊκό ήρωα για παιδιά και άφησε τη δουλειά στο Disney+. Το αντεπιχείρημα είναι βάσιμο: οι ήρωες είναι παγκόσμιοι ακριβώς επειδή δεν έχουν πατρίδα, ο Σούπερμαν είναι μετανάστης και ο Σπάιντερμαν φτωχός, και ένα παιδί στο Περιστέρι ταυτίζεται μαζί τους όσο και ένα στο Κουίνς — γιατί να του επιβάλουμε εθνικό ήρωα; Σωστό. Μόνο που οι Αμερικανοί δεν έφτιαξαν τον Σούπερμαν για εξαγωγή· τον έφτιαξαν για τον εαυτό τους, δύο παιδιά μεταναστών που φοβούνταν, και γι' αυτό έγινε παγκόσμιος. Ένας ήρωας που θα γεννιόταν από τους φόβους της Ελλάδας του 2026 — την ακρίβεια, τη φυγή των νέων, τις φωτιές, τον διχασμό για το ποιος φταίει — θα ήταν κι αυτός εξαγώγιμος. Αρκεί κάποιος να τον σχεδιάσει αντί να περιμένει την επόμενη ταινία.
Σύνταξη SAROTIKA
Σχόλια0Πατήστε + για να δείτε ή να γράψετε σχόλιο
Δημοσίευση σχολίου