Από τον λιμό του Στάλιν στο Ντονμπάς: μνήμη, μίσος ή πρόσχημα;
Ο πόλεμος στην Ουκρανία δεν άρχισε στις 24 Φεβρουαρίου 2022, ούτε το 2014. Η ρίζα του είναι παλιότερη από τον Στάλιν — αλλά ο Στάλιν την έκανε θανατηφόρα. Το 1932–33 ένας λιμός που δεν ήταν φυσικό φαινόμενο σκότωσε εκατομμύρια Ουκρανούς, και η Σοβιετική Ένωση τον σκέπασε με σιωπή για μισό αιώνα. Σήμερα η Μόσχα δεν επικαλείται εκείνη τη μνήμη· επικαλείται μια άλλη, για «γενοκτονία Ρώσων στο Ντονμπάς», που κανένα δικαστήριο δεν έχει επιβεβαιώσει. Το ερώτημα, λοιπόν, είναι διπλό: έχει μνήμη το μίσος; Και πότε η μνήμη γίνεται πρόσχημα;
Πριν από τον Στάλιν: η γλώσσα που «δεν υπήρξε ποτέ»
Δεδομένο: η τσαρική Ρωσία δεν αναγνώριζε ουκρανικό έθνος· αναγνώριζε «Μικρορώσους». Το 1863 η εγκύκλιος του υπουργού Εσωτερικών Πιοτρ Βαλούεφ απαγόρευσε τα θρησκευτικά και εκπαιδευτικά βιβλία στα ουκρανικά με τη διατύπωση ότι ξεχωριστή μικρορωσική γλώσσα «δεν υπήρξε, δεν υπάρχει και δεν μπορεί να υπάρξει». Το 1876 το διάταγμα του Εμς, υπογεγραμμένο από τον Αλέξανδρο Β΄ στη γερμανική λουτρόπολη, επέκτεινε την απαγόρευση σε κάθε έντυπο, θεατρική παράσταση και τραγούδι στα ουκρανικά. Μετά το 1917 η Ουκρανία κήρυξε ανεξαρτησία, πολέμησε τρία χρόνια και ηττήθηκε· το 1922 έγινε ιδρυτικό μέλος της ΕΣΣΔ. Παραδόξως, η δεκαετία του 1920 ήταν περίοδος «ουκρανοποίησης»: τα σχολεία, οι εφημερίδες και η διοίκηση πέρασαν στα ουκρανικά, γιατί οι Μπολσεβίκοι πίστευαν ότι έτσι θα κέρδιζαν τους αγρότες. Το 1932–33 αυτή η πολιτική ανατράπηκε βίαια, μαζί με τους ανθρώπους που την είχαν στηρίξει.
1932–33: ο λιμός που είχε υπογραφές
Δεδομένο: η αναγκαστική κολεκτιβοποίηση από το 1929 και οι εξοντωτικές ποσοστώσεις σιτηρών οδήγησαν σε λιμό σε ολόκληρη τη σοβιετική ύπαιθρο — στην Ουκρανία, στο Καζακστάν, στον Βόρειο Καύκασο, στον Βόλγα. Στην Ουκρανία, όμως, ο λιμός συνοδεύτηκε από μέτρα που δεν εφαρμόστηκαν αλλού με την ίδια σκληρότητα: ο νόμος της 7ης Αυγούστου 1932, γνωστός ως «νόμος των πέντε σταχυών», τιμωρούσε με θάνατο ή δεκαετή κάθειρξη την κλοπή κολχόζνικης περιουσίας, ακόμη και λίγων σταχυών· οι «μαύρες λίστες» χωριών που δεν πιάνανε την ποσόστωση σήμαιναν κατάσχεση όλων των τροφίμων· και η οδηγία της 22ας Ιανουαρίου 1933, με υπογραφές Στάλιν και Μολότοφ, απαγόρευσε στους αγρότες της Ουκρανίας και του Κουμπάν να φύγουν προς περιοχές που είχαν ψωμί. Ο λιμός, δηλαδή, κλειδώθηκε μέσα στα σύνορα. Το Ινστιτούτο Δημογραφίας της Ουκρανικής Ακαδημίας Επιστημών υπολογίζει τις άμεσες απώλειες στα 3,9 εκατομμύρια ανθρώπους στην Ουκρανία — περίπου το 13% του πληθυσμού — με άλλα 1,5 εκατομμύριο στο Καζακστάν και συνολικά 5,5 ως 8,7 εκατομμύρια στην ΕΣΣΔ, ανάλογα με τη μέθοδο. Οι μεγαλύτεροι αριθμοί των 7 και 10 εκατομμυρίων που κυκλοφορούν δεν στηρίζονται στα δημογραφικά δεδομένα. Η σοβιετική εξουσία αρνήθηκε ότι υπάρχει λιμός, απαγόρευσε τη λέξη, κατέστρεψε την απογραφή του 1937 που τον αποκάλυπτε και εκτέλεσε τους στατιστικολόγους της. Ο Ουαλός δημοσιογράφος Γκάρεθ Τζόουνς που περπάτησε στα χωριά τον Μάρτιο του 1933 και έγραψε την αλήθεια διαψεύστηκε δημόσια από τον ανταποκριτή των New York Times Γουόλτερ Ντιουράντι — βραβευμένο με Πούλιτζερ.
Είναι γενοκτονία; Η ίδια η Ουκρανία το νομοθέτησε το 2006. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο αναγνώρισε τον Χολοντομόρ ως γενοκτονία στις 15 Δεκεμβρίου 2022, η γερμανική Βουλή στις 30 Νοεμβρίου 2022, και πάνω από τριάντα κράτη ως σήμερα, μεταξύ τους οι ΗΠΑ, ο Καναδάς, η Πολωνία και η Ιταλία. Η Ελλάδα δεν το έχει πράξει. Η ρωσική Δούμα υιοθέτησε το 2008 δήλωση που αναγνωρίζει τον λιμό ως «τραγωδία όλων των λαών της ΕΣΣΔ», απορρίπτοντας ρητά τον χαρακτηρισμό της γενοκτονίας σε βάρος των Ουκρανών. Ανάμεσα στους ιστορικούς η διαφωνία είναι πραγματική και έντιμη: ο Ρόμπερτ Κόνκουεστ και ο Τίμοθι Σνάιντερ βλέπουν πρόθεση εναντίον του ουκρανικού έθνους· ο Ρ. Ντέιβις και ο Στίβεν Γουίτκροφτ βλέπουν εγκληματική αδιαφορία και ιδεολογικό φανατισμό εναντίον των αγροτών γενικά. Κανείς σοβαρός δεν αμφισβητεί πια ούτε τον λιμό ούτε την ευθύνη του Κρεμλίνου.
1991–2014: η ανεξαρτησία που ψήφισε και το Ντονμπάς
Δεδομένο: στις 1 Δεκεμβρίου 1991 το 92,3% των Ουκρανών ψήφισε υπέρ της ανεξαρτησίας. Το ποσοστό στις περιφέρειες Ντονέτσκ και Λουχάνσκ ήταν 83,9% και στις δύο· ακόμη και στην Κριμαία, με ρωσική πλειοψηφία, το «ναι» πήρε 54%. Αυτά είναι τα σύνορα που αναγνώρισε η Ρωσία με τη Συνθήκη Φιλίας του 1997 και με το Μνημόνιο της Βουδαπέστης της 5ης Δεκεμβρίου 1994, όταν η Ουκρανία παρέδωσε το τρίτο μεγαλύτερο πυρηνικό οπλοστάσιο του κόσμου με αντάλλαγμα «διαβεβαιώσεις» για την εδαφική της ακεραιότητα από ΗΠΑ, Βρετανία και Ρωσία. Δεν ήταν εγγυήσεις με στρατιωτική υποχρέωση — και αυτό το έμαθε η Ουκρανία το 2014, όταν μετά τη φυγή του Βίκτορ Γιανουκόβιτς στις 22 Φεβρουαρίου η Ρωσία κατέλαβε και προσάρτησε την Κριμαία μέσα σε ένα μήνα και, από τον Απρίλιο, ένοπλοι με ρωσική υποστήριξη κατέλαβαν διοικητήρια στο Ντονέτσκ και στο Λουχάνσκ. Ο πόλεμος του Ντονμπάς κράτησε οκτώ χρόνια «χαμηλής έντασης»: κατά την Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα, ως το τέλος του 2021 είχαν σκοτωθεί 14.200 με 14.400 άνθρωποι, από τους οποίους 3.404 άμαχοι — οι περισσότεροι το 2014–15, πριν από τις συμφωνίες του Μινσκ. Στις 17 Ιουλίου 2014 η πτήση MH17 καταρρίφθηκε πάνω από το Ντονμπάς με 298 νεκρούς· ολλανδικό δικαστήριο καταδίκησε το 2022 ερήμην δύο Ρώσους και έναν Ουκρανό αυτονομιστή και έκρινε ότι ο πύραυλος Buk ήταν ρωσικός.
Υπήρξε βία και από τις δύο πλευρές, και υπήρξαν ακραία στοιχεία: το τάγμα Αζόφ ιδρύθηκε τον Μάιο του 2014 ως εθελοντική μονάδα με ακροδεξιούς πυρήνες και εντάχθηκε τον Νοέμβριο του ίδιου έτους στην Εθνοφρουρά, υπό κρατική διοίκηση. Ο ΟΗΕ κατέγραψε παραβιάσεις και από τις ουκρανικές δυνάμεις και από τους αυτονομιστές. Αυτό που δεν κατέγραψε ποτέ — ούτε ο ΟΗΕ, ούτε ο ΟΑΣΕ που είχε εκατοντάδες παρατηρητές επί τόπου ως το 2022 — είναι «γενοκτονία» του ρωσόφωνου πληθυσμού.
2022: τι είπε το Κρεμλίνο και τι είπε το Δικαστήριο
Δεδομένο: τον Ιούλιο του 2021 ο Βλαντίμιρ Πούτιν δημοσίευσε δοκίμιο «Για την ιστορική ενότητα Ρώσων και Ουκρανών», όπου υποστηρίζει ότι πρόκειται για «έναν λαό» και ότι η σύγχρονη Ουκρανία είναι «δημιούργημα της σοβιετικής εποχής». Στις 21 Φεβρουαρίου 2022 αναγνώρισε τις «λαϊκές δημοκρατίες» του Ντονέτσκ και του Λουχάνσκ και στις 24 Φεβρουαρίου ανακοίνωσε την «ειδική στρατιωτική επιχείρηση» με σκοπό την «αποναζιστικοποίηση» και την προστασία ανθρώπων που «επί οκτώ χρόνια υφίστανται γενοκτονία από το καθεστώς του Κιέβου». Η Ουκρανία προσέφυγε δύο μέρες μετά στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης με βάση τη Σύμβαση για τη Γενοκτονία. Στις 16 Μαρτίου 2022 το Δικαστήριο, με ψήφους 13 έναντι 2, δήλωσε ότι «δεν έχει στη διάθεσή του στοιχεία που να τεκμηριώνουν» τον ρωσικό ισχυρισμό και διέταξε τη Ρωσία να αναστείλει αμέσως τις στρατιωτικές επιχειρήσεις. Η Ρωσία αγνόησε τη διαταγή. Στις 2 Μαρτίου 2022 η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ καταδίκασε την εισβολή με 141 ψήφους υπέρ, 5 κατά και 35 αποχές· τον Σεπτέμβριο του 2022 η Μόσχα «προσάρτησε» τέσσερις περιφέρειες που δεν ελέγχει ολόκληρες· τον Μάρτιο του 2023 το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο εξέδωσε ένταλμα σύλληψης του Πούτιν για την παράνομη μεταφορά Ουκρανών παιδιών.
Εδώ χρειάζεται ακρίβεια, γιατί το σημείο παρερμηνεύεται συχνά. Το Διεθνές Δικαστήριο δεν έχει εκδώσει τελική απόφαση που να «απορρίπτει» τη ρωσική αφήγηση. Στις 2 Φεβρουαρίου 2024 έκρινε ότι έχει δικαιοδοσία μόνο για το αν η Ουκρανία διέπραξε γενοκτονία στο Ντονμπάς — όχι για το αν η Ρωσία παραβίασε τη Σύμβαση χρησιμοποιώντας την ως πρόσχημα εισβολής. Στις 5 Δεκεμβρίου 2025 έκανε δεκτές ως παραδεκτές τις ρωσικές ανταγωγές ότι η Ουκρανία διέπραξε γενοκτονία, και όρισε προθεσμίες κατάθεσης υπομνημάτων ως τις 7 Δεκεμβρίου 2026 και 7 Δεκεμβρίου 2027. Η υπόθεση, δηλαδή, θα κριθεί επί της ουσίας μετά το 2027. Ως τότε, το μόνο που υπάρχει είναι η διαπίστωση του 2022: κανένα στοιχείο γενοκτονίας δεν προσκομίστηκε. Εκτίμηση: αυτό αρκεί για να πούμε ότι ο ισχυρισμός, ως δικαιολογία εισβολής, δεν στάθηκε πουθενά — όχι όμως για να πούμε ότι «το Δικαστήριο τον απέρριψε». Η διαφορά έχει σημασία, γιατί η ρωσική προπαγάνδα ζει από τις δικές μας υπερβολές.
Έχει μνήμη το μίσος;
Εκτίμηση: έχει, αλλά όχι με τον τρόπο που φαντάζεται το ένα ή το άλλο στρατόπεδο. Ο Χολοντομόρ δεν είναι η αιτία του πολέμου· είναι ο λόγος που η Ουκρανία δεν δέχεται να γυρίσει στη «σφαίρα επιρροής». Η οικογενειακή μνήμη του 1933 — οι παππούδες που έτρωγαν φλοιό δέντρων ενώ τα βαγόνια με το σιτάρι έφευγαν για τις εξαγωγές — είναι το υπόστρωμα πάνω στο οποίο χτίστηκε η ανεξαρτησία του 1991 και η αντίσταση του 2022. Και το αντίστροφο: η ρωσική αυτοκρατορική μνήμη, από τον Βαλούεφ ως το δοκίμιο του Πούτιν, δεν μπορεί να χωνέψει ότι αυτοί οι «Μικρορώσοι» έγιναν έθνος. Το ότι ο Ζελένσκι είναι ρωσόφωνος Εβραίος από το Κριβί Ριχ, και ότι χιλιάδες ρωσόφωνοι από το Χάρκοβο και την Οδησσό πολεμούν στις ουκρανικές γραμμές, δείχνει πόσο λίγο έχει να κάνει αυτός ο πόλεμος με «γλώσσα» και «προστασία».
Το αντεπιχείρημα που οφείλουμε να καταγράψουμε: το Ντονμπάς δεν ήταν ποτέ μονολιθικό. Το 83,9% του 1991 είχε γίνει, ως το 2014, μια κοινωνία μοιρασμένη, με πραγματική δυσπιστία προς το Κίεβο μετά τον Μαϊντάν, με αληθινά θύματα από ουκρανικά πυρά στο Ντονέτσκ του 2014–15 και με τον νόμο για τις γλώσσες του 2019 να ερμηνεύεται από πολλούς ως απειλή. Αυτά είναι πολιτικά προβλήματα μιας νέας δημοκρατίας, όχι γενοκτονία — αλλά δεν είναι ούτε «προπαγάνδα». Όποιος θέλει ειρήνη θα πρέπει να μιλήσει και σε εκείνους.
Θα τελειώσει ποτέ;
Δεδομένο: την ώρα που γράφονται αυτές οι γραμμές, Τετάρτη 21 Οκτωβρίου 2026, ο Αμερικανός απεσταλμένος Στιβ Γουίτκοφ βρίσκεται στη Ρωσία, μία μέρα μετά τις συνομιλίες του με τον Ζελένσκι στο Όσλο. Ο Ουκρανός πρόεδρος δήλωσε στο Fox News ότι υποστηρίζει «πάγωμα» των εχθροπραξιών και τριμερείς συνομιλίες Κιέβου–Ουάσιγκτον–Μόσχας, κατά προτίμηση με Ευρωπαίους στο τραπέζι, και ευχαρίστησε τις ΗΠΑ για την αποκατάσταση της ανταλλαγής πληροφοριών. Στις 11 Οκτωβρίου είχε ζητήσει δημόσια «60 ημέρες πλήρους κατάπαυσης πυρός» για να διεξαχθούν εκλογές· το Κρεμλίνο απάντησε την επομένη ότι θέλει «μακροπρόθεσμη ειρήνη, όχι εκεχειρία», και ο Λαβρόφ είχε ήδη ξεκαθαρίσει τον Σεπτέμβριο ότι η Μόσχα συζητά αλλά δεν σταματά τα πυρά. Η Ρωσία θεωρεί τον πλήρη έλεγχο του Ντονμπάς προϋπόθεση, και απέρριψε τον Αύγουστο την αμερικανική ιδέα για «ελεύθερη οικονομική ζώνη» υπό τρίτο διαχειριστή, επειδή «η περιοχή είναι μέρος της Ρωσίας». Η Ουκρανία θέλει εγγυήσεις ασφαλείας που να μην είναι ένα δεύτερο Μνημόνιο της Βουδαπέστης. Εκτίμηση: όλοι θέλουν να τελειώσει, καθένας με τους όρους του, και το πιθανότερο σενάριο παραμένει μια κορεατικού τύπου παγωμένη σύγκρουση — κατάπαυση πυρός χωρίς συνθήκη ειρήνης, γραμμή επαφής αντί για σύνορο, και μια γενιά που θα μεγαλώσει με το δικό της 1933.
Η άποψή μας
Για την Ελλάδα αυτός ο πόλεμος δεν είναι μακρινός, και όχι μόνο λόγω ενέργειας και τιμών. Στην Αζοφική ζούσε, κατά την απογραφή του 2001, η μεγαλύτερη ελληνική κοινότητα της πρώην ΕΣΣΔ: 77.500 άνθρωποι στην περιφέρεια Ντονέτσκ, με κέντρο τη Μαριούπολη και χωριά όπως η Σαρτανά και το Μπουγκάς, όπου στις 26 Φεβρουαρίου 2022 σκοτώθηκαν από βομβαρδισμό δέκα ομογενείς. Η Μαριούπολη ισοπεδώθηκε και η ελληνική της παρουσία, διακόσια πενήντα χρόνια μετά την εγκατάσταση από την Κριμαία επί Αικατερίνης, διασκορπίστηκε. Η δική μας θέση, λοιπόν, είναι απλή και δεν είναι φιλορωσική ούτε φιλοουκρανική: είναι ελληνική. Μια χώρα που από το 1974 ζητά από τον κόσμο να μη δεχθεί τη βίαιη αλλαγή συνόρων στην Κύπρο δεν μπορεί να ανεχθεί τη βίαιη αλλαγή συνόρων στην Ουκρανία, όποια «ιστορική μνήμη» και αν επικαλείται ο ισχυρός. Η μνήμη εξηγεί· δεν νομιμοποιεί. Το αντεπιχείρημα είναι γνωστό και το σεβόμαστε: η ειρήνη με τίμημα εδάφη είναι καλύτερη από έναν πόλεμο χωρίς τέλος, και η Ευρώπη δεν έχει δείξει ότι μπορεί να στηρίξει το Κίεβο όσο χρειάζεται. Μόνο που μια «ειρήνη» που επιβραβεύει την εισβολή θα είναι, για τον επόμενο ισχυρό στη δική μας γειτονιά, μάθημα. Και αυτό το μάθημα η Ελλάδα δεν μπορεί να αντέξει να διδαχθεί.
Σχόλια0Πατήστε + για να δείτε ή να γράψετε σχόλιο
Δημοσίευση σχολίου