Σαν σήμερα 16 Οκτωβρίου: Κατερίνη, Βέροια, Δίκη Πολυτεχνείου

Η 16η Οκτωβρίου συγκεντρώνει έξι ελληνικές στιγμές: μια ανταρσία στο Ναυτικό το 1909, την είσοδο του στρατού σε Κατερίνη και Βέροια το 1912, μια πρεμιέρα του 1961, ένα ρεκόρ στο Μεξικό το 1968, την πρώτη ημέρα μιας ιστορικής δίκης το 1975 και τον αποχαιρετισμό ενός σκηνοθέτη το 2010. Οι ημερομηνίες πριν από το 1923 δίνονται με το παλαιό ημερολόγιο.

1909: Το κίνημα Τυπάλδου στον Ναύσταθμο της Σαλαμίνας

Ο Ναύσταθμος της Σαλαμίνας το 1907, δύο χρόνια πριν από το κίνημα· φωτογραφία εποχής, όχι της ημέρας των γεγονότων. — Φωτ.: Alfred Van Den Brule, Wikimedia Commons, Public domain.

Δύο μήνες μετά το Κίνημα στο Γουδί, η ριζοσπαστική πτέρυγα του Στρατιωτικού Συνδέσμου στο Ναυτικό αποφάσισε να μην περιμένει. Στις 16 Οκτωβρίου 1909 ο υποπλοίαρχος Κωνσταντίνος Τυπάλδος-Αλφονσάτος, με ομάδα κατώτερων αξιωματικών, κατέλαβε τον Ναύσταθμο της Σαλαμίνας επικεφαλής μοίρας αντιτορπιλικών, αξιώνοντας από την κυβέρνηση Μαυρομιχάλη την αποστρατεία σχεδόν όλων των ανώτερων αξιωματικών του Ναυτικού.

Τα θωρηκτά, που παρέμειναν στον έλεγχο της ηγεσίας του Συνδέσμου, άνοιξαν πυρ κατά των αντιτορπιλικών. Η σύγκρουση, που ο Τύπος της εποχής ονόμασε «εμφύλια ναυμαχία», κράτησε λίγα λεπτά και άφησε νεκρούς και τραυματίες· οι πηγές διαφέρουν ως προς τον αριθμό τους, από τέσσερις έως οκτώ νεκρούς. Οι στασιαστές εγκατέλειψαν τα πλοία, συνελήφθησαν και αργότερα αμνηστεύθηκαν. Το επεισόδιο έδειξε τα όρια της στρατιωτικής παρέμβασης και επιτάχυνε την αναζήτηση πολιτικής διεξόδου, που κατέληξε στην πρόσκληση του Ελευθερίου Βενιζέλου στην Αθήνα.

1912: Ο Ελληνικός Στρατός μπαίνει σε Κατερίνη και Βέροια

Ο σιδηροδρομικός σταθμός της Βέροιας (Καραφέρια) το 1908, τέσσερα χρόνια πριν από την απελευθέρωση· φωτογραφία εποχής, όχι της ημέρας. — Φωτ.: άγνωστος δημιουργός, Wikimedia Commons, Public domain.

Μία εβδομάδα μετά τη νίκη στο Σαραντάπορο, η Στρατιά Θεσσαλίας υπό τον διάδοχο Κωνσταντίνο κατέβαινε στην πεδιάδα της Κεντρικής Μακεδονίας. Στις 16 Οκτωβρίου 1912 (29 Οκτωβρίου με το νέο ημερολόγιο) ελληνικά τμήματα εισήλθαν στη Βέροια, ενώ την ίδια ημέρα η VII Μεραρχία, που κινούνταν κατά μήκος της ακτής της Πιερίας, κατέλαβε την Κατερίνη.

Η διπλή επιτυχία είχε πρακτική σημασία πέρα από τη συμβολική: άνοιγε τον δρόμο προς τα Γιαννιτσά και τη Θεσσαλονίκη, που θα παραδινόταν δέκα ημέρες αργότερα, και εξασφάλιζε στον στρατό τον σιδηρόδρομο και τα περάσματα του Αλιάκμονα. Και οι δύο πόλεις τιμούν έκτοτε την ημερομηνία ως τοπική επέτειο απελευθέρωσης. Η Κατερίνη έγινε δήμος αμέσως μετά και, μέσα στην επόμενη δεκαπενταετία, υποδέχθηκε χιλιάδες πρόσφυγες από τη Θράκη και τον Πόντο, που άλλαξαν ριζικά τη φυσιογνωμία της.

1961: Πρεμιέρα για τη «Συνοικία το όνειρο»

Στις 16 Οκτωβρίου 1961 προβλήθηκε για πρώτη φορά στις αίθουσες η «Συνοικία το όνειρο», παραγωγή και σκηνοθεσία του ηθοποιού Αλέκου Αλεξανδράκη, σε σενάριο Τάσου Λειβαδίτη και Κώστα Κοτζιά, με μουσική Μίκη Θεοδωράκη και τραγούδι του Γρηγόρη Μπιθικώτση. Δίπλα στον Αλεξανδράκη έπαιζαν ο Μάνος Κατράκης και η Αλίκη Γεωργούλη.

Τα γυρίσματα έγιναν στην προσφυγική συνοικία του Ασύρματου, κάτω από τον Φιλοπάππου, και η ταινία θεωρείται από τα πρώτα δείγματα ελληνικού νεορεαλισμού. Η ωμή απεικόνιση της φτώχειας προκάλεσε παρεμβάσεις της κρατικής λογοκρισίας και εμπόδια στη διανομή, γεγονός που περιόρισε την εμπορική της πορεία. Με τα χρόνια, όμως, καθιερώθηκε ως τεκμήριο της μεταπολεμικής Αθήνας και ως απόδειξη ότι το ελληνικό σινεμά μπορούσε να μιλήσει για την κοινωνία του χωρίς εξωραϊσμούς.

1968: Ο Παπανικολάου στα 5,35 μ. στο Μεξικό, τέταρτος και με ευρωπαϊκό ρεκόρ

Ο Χρήστος Παπανικολάου στους Βαλκανικούς Αγώνες του Βουκουρεστίου το 1970, δύο χρόνια μετά το Μεξικό. — Φωτ.: Paul Romoșan, Wikimedia Commons, Public domain.

Ο τελικός του επί κοντώ στους Ολυμπιακούς Αγώνες της Πόλης του Μεξικού διεξήχθη στις 16 Οκτωβρίου 1968 στο Ολυμπιακό Στάδιο του Πανεπιστημίου. Ο Τρικαλινός Χρήστος Παπανικολάου, ασημένιος Ευρώπης το 1966 και χρυσός Μεσογειονίκης το 1967, πέρασε τα 5,35 μ., επίδοση που αποτελούσε ευρωπαϊκό και πανελλήνιο ρεκόρ.

Δεν έφτασε όμως για μετάλλιο: ο Αμερικανός Μπομπ Σίγκρεν νίκησε με 5,40 μ., ολυμπιακό ρεκόρ, και ο Παπανικολάου έμεινε τέταρτος, πίσω από τον Δυτικογερμανό Κλάους Σίπροφσκι και τον Ανατολικογερμανό Βόλφγκανγκ Νόρντβιγκ, τον «αιώνιο» αντίπαλό του. Δύο χρόνια αργότερα, το 1970, θα γινόταν ο πρώτος άνθρωπος που πέρασε τα 5,49 μ., παγκόσμιο ρεκόρ. Η τέταρτη θέση του Μεξικού παραμένει από τις καλύτερες ολυμπιακές επιδόσεις του ελληνικού στίβου στα άλματα.

1975: Αρχίζει στον Κορυδαλλό η Δίκη του Πολυτεχνείου

Οι Φυλακές Κορυδαλλού, όπου στήθηκε η δικαστική αίθουσα της δίκης· σύγχρονη φωτογραφία (2007). — Φωτ.: tsiros, Wikimedia Commons, CC BY 2.0.

Στις 16 Οκτωβρίου 1975 άρχισε, στην ειδικά διαμορφωμένη αίθουσα των Φυλακών Κορυδαλλού, η δίκη για την αιματηρή καταστολή της εξέγερσης του Πολυτεχνείου τον Νοέμβριο του 1973. Ενώπιον του Πενταμελούς Εφετείου Αθηνών κάθισαν 33 κατηγορούμενοι, στελέχη της δικτατορίας, με κατηγορίες για ανθρωποκτονίες από πρόθεση, απόπειρες ανθρωποκτονίας, επικίνδυνες σωματικές βλάβες και παράνομες κατακρατήσεις.

Η ακροαματική διαδικασία κράτησε δυόμισι μήνες, έως τις 30 Δεκεμβρίου 1975, με εκατοντάδες μάρτυρες και με τηλεοπτική κάλυψη που διασώζεται στο Αρχείο της ΕΡΤ. Ακολούθησε τις δίκες των πρωταιτίων του πραξικοπήματος και των βασανιστών της ΕΑΤ-ΕΣΑ, που είχαν προηγηθεί την ίδια χρονιά. Η απόφαση επέβαλε βαριές ποινές σε ορισμένους κατηγορουμένους και αθώωσε άλλους, και παραμένει βασικό τεκμήριο για τον τρόπο με τον οποίο η Μεταπολίτευση επέλεξε να κρίνει τα εγκλήματα του καθεστώτος με δικαστές και όχι με έκτακτα δικαστήρια.

2010: Φεύγει ο Γιάννης Δαλιανίδης, ο σκηνοθέτης του ελληνικού μιούζικαλ

Στις 16 Οκτωβρίου 2010 πέθανε στην Αθήνα, σε ηλικία 86 ετών, ο Γιάννης Δαλιανίδης. Γεννημένος στη Θεσσαλονίκη το 1923, ξεκίνησε ως χορευτής και ηθοποιός, πέρασε στη σκηνοθεσία στα τέλη της δεκαετίας του 1950 και από το 1961 συνδέθηκε με τη Φίνος Φιλμ, όπου γύρισε τις περισσότερες από τις 60 και πλέον ταινίες του.

Κωμωδίες, κοινωνικά δράματα όπως ο «Νόμος 4000» και τα μιούζικαλ «Κάτι να καίει» και «Οι Θαλασσιές οι Χάντρες» τον έκαναν τον πιο εμπορικό σκηνοθέτη της χρυσής εποχής του ελληνικού κινηματογράφου, ενώ στην τηλεόραση υπέγραψε σειρές όπως το «Λούνα Παρκ». Η κριτική τον αντιμετώπισε για δεκαετίες με επιφύλαξη ως «εμπορικό»· νεότερες προσεγγίσεις τον διαβάζουν ως χρονικογράφο της αστικής Ελλάδας της δεκαετίας του 1960, με τις αντιφάσεις της. Η συζήτηση για τη θέση του έργου του παραμένει ανοιχτή.

🧭 Η άποψή μας

Η άποψή μας: Από τα έξι γεγονότα της ημέρας, εκείνο που μιλά πιο άμεσα στο σήμερα είναι η 16η Οκτωβρίου 1975. Μια δημοκρατία δεκαπέντε μόλις μηνών επέλεξε να δικάσει τους υπεύθυνους της καταστολής του Πολυτεχνείου με τακτικό δικαστήριο, με 33 κατηγορουμένους, εκατοντάδες μάρτυρες και κάμερες στην αίθουσα, αντί για έκτακτες διαδικασίες που θα ήταν τότε πολιτικά εύκολες. Θεωρούμε ότι αυτή η επιλογή είναι από τα πιο σταθερά θεμέλια της Μεταπολίτευσης: η νομιμοποίηση ενός κράτους δικαίου κρίνεται στο πώς δικάζει τους εχθρούς του, όχι τους φίλους του. Το αντεπιχείρημα, που ακούγεται ακόμη, είναι ότι οι ποινές και οι αθωώσεις της απόφασης άφησαν πολλούς με το αίσθημα ότι η δικαιοσύνη δεν ολοκληρώθηκε. Και οι δύο θέσεις έχουν βάση· γι' αυτό η δίκη αξίζει να διαβάζεται ολόκληρη, όχι μόνο ως επέτειος.

Πηγές: Αρχείο ΕΡΤ · Το Βήμα