Ο τσάρος που έγινε ξυλουργός: ο Πέτρος ο Μέγας στα ναυπηγεία
Ένας αυτοκράτορας που κυβερνά εκατομμύρια υπηκόους νοικιάζει μια ξύλινη καλύβα σε ολλανδικό χωριό, πιάνει δουλειά ως ξυλουργός σε ναυπηγείο και θυμώνει όταν τον λένε «Μεγαλειότατε». Δεν είναι παραμύθι: είναι ο Πέτρος Α΄ της Ρωσίας, ο τσάρος που έφυγε για την Ευρώπη με ψεύτικο όνομα για να μάθει πώς φτιάχνεται ένα πλοίο — και γύρισε με πιστοποιητικό ναυπηγού, έναν λογαριασμό για κατεστραμμένο αγγλικό σπίτι και το σχέδιο μιας αυτοκρατορίας.
Ο δίμετρος τσάρος που δεν άντεχε το παλάτι
Ο Πέτρος γεννήθηκε το 1672 και ανακηρύχθηκε τσάρος το 1682, δέκα χρονών, αρχικά μαζί με τον ετεροθαλή αδελφό του. Μεγάλωσε μακριά από την τελετουργική ακινησία του Κρεμλίνου, σε προάστια της Μόσχας όπου έπαιζε πόλεμο με «παιχνιδιάρικα συντάγματα» που αργότερα έγιναν πραγματικός στρατός και πειραματιζόταν με μια παλιά αγγλική βάρκα που βρήκε σε αποθήκη — τη βάρκα που ο ίδιος ονόμασε αργότερα «παππού του ρωσικού στόλου».
Ψηλός γύρω στα 2,03 μέτρα, με ακούραστη ενέργεια και περιέργεια που έφτανε στην εμμονή, ήθελε να καταλαβαίνει πώς δουλεύει το κάθε τι με τα ίδια του τα χέρια. Έμαθε ξυλουργική, τόρνο, σιδηρουργία, χαρακτική, ναυσιπλοΐα. Έβγαζε δόντια σε αυλικούς — μια συλλογή από «τρόπαια» σώζεται ακόμη στην Κουνστκάμερα της Αγίας Πετρούπολης, το μουσείο που ίδρυσε ο ίδιος. Η παράδοση λέει ότι κατείχε δεκατέσσερα επαγγέλματα· ο αριθμός είναι μάλλον θρύλος, η συνήθεια όχι.
Η Μεγάλη Πρεσβεία και ο «Πιοτρ Μιχαήλοφ»
Το 1697 ο Πέτρος οργάνωσε τη Μεγάλη Πρεσβεία, μια αποστολή 250 περίπου ατόμων προς τις αυλές της Δυτικής Ευρώπης. Επίσημος στόχος: συμμαχίες κατά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Πραγματικός στόχος, τουλάχιστον για τον ίδιο: να δει από κοντά πώς χτίζουν πλοία, πώς χύνουν κανόνια και πώς λειτουργεί ένα κράτος με λιμάνια.
Επικεφαλής ορίστηκαν τρεις «μεγάλοι πρέσβεις». Ο τσάρος ταξίδεψε ως απλό μέλος, καταγεγραμμένος ως «Πιοτρ Μιχαήλοφ». Το ινκόγκνιτο δεν ξεγελούσε κανέναν — ένας άντρας δύο μέτρων με ακολουθία ευγενών δεν περνά απαρατήρητος — αλλά δεν ήταν φτιαγμένο για να ξεγελά. Ήταν φτιαγμένο για να τον απαλλάσσει από το πρωτόκολλο: χωρίς τελετές υποδοχής, χωρίς συμπόσια, χωρίς να χάνει μέρες σε εθιμοτυπία. Όποιος τον αποκαλούσε με τον τίτλο του, έπαιρνε αγριοκοίταγμα.
Ζάανταμ: μια εβδομάδα σε καλύβα
Τον Αύγουστο του 1697 ο Πέτρος έφτασε στο Ζάανταμ, βόρεια του Άμστερνταμ, τότε ένα από τα μεγαλύτερα κέντρα ναυπηγικής στον κόσμο, με εκατοντάδες ανεμόμυλους που πριόνιζαν ξυλεία. Εκεί ζούσε ο σιδηρουργός Γκέριτ Κιστ, που είχε δουλέψει παλιότερα για τον τσάρο στη Μόσχα. Ο Πέτρος επέμεινε να μείνει στο σπίτι του — μια ξύλινη καλύβα του 1632, με δύο δωμάτια. Ο Κιστ διαμαρτυρήθηκε ότι το σπίτι ήταν παράγκα· η χήρα που έμενε μαζί του πληρώθηκε για να φύγει· ο τσάρος εγκαταστάθηκε.
Αγόρασε εργαλεία, πιάστηκε εργάτης σε ιδιωτικό ναυπηγείο και ζήτησε να τον φωνάζουν απλώς «Πέτερ». Η φήμη όμως διαδόθηκε σε μέρες. Πλήθη μαζεύονταν στις όχθες για να χαζέψουν τον Ρώσο γίγαντα που πελεκούσε σανίδες, έφταναν με βάρκες από το Άμστερνταμ, σκαρφάλωναν σε στέγες. Μετά από περίπου μία εβδομάδα η ενόχληση έγινε αφόρητη και ο Πέτρος έφυγε για το Άμστερνταμ.
Η καλύβα σώζεται. Το Czaar Peterhuisje είναι από τα παλαιότερα ξύλινα σπίτια της Ολλανδίας· το 1895 χτίστηκε γύρω του πέτρινο κέλυφος για να το προστατεύσει, και σήμερα είναι μουσείο, στη λίστα των εθνικών μνημείων — δύο φορές, μία για το σπίτι και μία για το κέλυφος. Μέσα, το κρεβάτι-ντουλάπα όπου κοιμόταν διπλωμένος ο δίμετρος τσάρος είναι το έκθεμα που κανείς δεν ξεχνά.
Άμστερνταμ: τέσσερις μήνες στο ναυπηγείο της Εταιρείας
Στο Άμστερνταμ ο Πέτρος βρήκε αυτό που ήθελε: τα ναυπηγεία της Ολλανδικής Εταιρείας Ανατολικών Ινδιών (VOC) στο νησί Όστενμπουργκ, περιφραγμένα και μακριά από τα βλέμματα του πλήθους. Η Εταιρεία, με παρέμβαση των δημοτικών αρχών, διέταξε να ξεκινήσει ειδικά για εκείνον η ναυπήγηση μιας φρεγάτας, ώστε να την παρακολουθήσει από την καρίνα ως το κατάρτι. Το πλοίο ονομάστηκε «Πέτρος και Παύλος».
Επί τέσσερις περίπου μήνες ο τσάρος δούλεψε με τους τεχνίτες, πελεκώντας, καρφώνοντας, μαθαίνοντας τις αναλογίες του σκαριού. Με το τέλος της ναυπήγησης πήρε από τον αρχιτεχνίτη του ναυπηγείου γραπτή βεβαίωση ότι ήταν ικανός ναυπηγός. Παράλληλα παρακολουθούσε ανατομία, επισκεπτόταν εργαστήρια, αγόραζε όργανα και προσλάμβανε εκατοντάδες Ολλανδούς ναυτικούς, μηχανικούς και τεχνίτες για τη Ρωσία. Το ολλανδικό λεξιλόγιο της θάλασσας μπήκε τότε στη ρωσική γλώσσα και μένει ως σήμερα.
Μία ένσταση όμως τον ενοχλούσε: οι Ολλανδοί έχτιζαν με το μάτι και την πείρα, χωρίς θεωρία και σχέδια. Ο Πέτρος ήθελε τα μαθηματικά πίσω από το σκαρί. Του είπαν ότι αυτά τα ξέρουν οι Άγγλοι.
Ντέπτφορντ: ο τσάρος, τα καράβια και ο κατεστραμμένος κήπος
Με πρόσκληση του Γουλιέλμου Γ΄ — που ήταν ταυτόχρονα στατχόλντερ της Ολλανδίας και βασιλιάς της Αγγλίας — ο Πέτρος πέρασε στην Αγγλία τον Ιανουάριο του 1698 και έμεινε 105 μέρες. Εγκαταστάθηκε στο Sayes Court, δίπλα στο βασιλικό ναυπηγείο του Ντέπτφορντ, ένα σπίτι με περίφημο κήπο που ανήκε στον συγγραφέα John Evelyn. Πήγε στο Αστεροσκοπείο του Γκρίνουιτς, στο Νομισματοκοπείο, στη Βασιλική Εταιρεία, στο Οπλοστάσιο του Γούλιτς, σε συνεδρίαση της Βουλής (παρακολούθησε από παράθυρο της στέγης, λέει η παράδοση) και κυρίως στα ναυπηγεία, όπου βρήκε τη θεωρία της ναυπηγικής που του έλειπε.
Έφυγε τον Απρίλιο αφήνοντας πίσω του ένα ερείπιο. Ο βασιλικός επιθεωρητής κτιρίων, ο αρχιτέκτονας Christopher Wren, κατέγραψε τις ζημιές: πατώματα ποτισμένα με λάδι και μελάνι, πάνω από πενήντα σπασμένες καρέκλες, τριακόσια σπασμένα τζάμια, σκισμένοι πίνακες, και ο κήπος ισοπεδωμένος — ο θρύλος λέει από αγώνες με καρότσια μέσα από τους ψηλούς φράχτες από πουρνάρι που ο Evelyn καλλιεργούσε είκοσι χρόνια. Ο λογαριασμός ξεπέρασε τις 305 λίρες, τεράστιο ποσό για την εποχή, και πληρώθηκε από το αγγλικό δημόσιο. Ο Evelyn δεν συνάντησε ποτέ τον ένοικό του.
Τι έφερε πίσω
Η Πρεσβεία διακόπηκε απότομα το καλοκαίρι του 1698, όταν έφτασε η είδηση εξέγερσης των στρελτσί, της παλιάς φρουράς της Μόσχας. Ο Πέτρος γύρισε, κατέπνιξε την εξέγερση με αγριότητα που σημάδεψε τη βασιλεία του, και την επόμενη μέρα άρχισε να κόβει με το χέρι τα γένια των βογιάρων. Οι δυτικές συνήθειες που είχε δει γίνονταν διατάγματα.
Το σημαντικότερο όμως ήταν τα πλοία. Μέσα σε λίγα χρόνια η Ρωσία, χώρα που το 1697 δεν είχε πολεμικό στόλο, είχε ναυπηγεία, ναυτική ακαδημία και στόλο στη Βαλτική. Το 1703, σε βαλτότοπο που κέρδισε από τους Σουηδούς, θεμελίωσε την Αγία Πετρούπολη — πόλη σχεδιασμένη με όσα είδε στο Άμστερνταμ και στο Λονδίνο, με κανάλια, ναυπηγεία και παράθυρο στη θάλασσα. Το 1721 η Ρωσία ανακηρύχθηκε αυτοκρατορία. Ο ξυλουργός του Ζάανταμ πέθανε το 1725, αυτοκράτορας μιας δύναμης που η Ευρώπη δεν μπορούσε πια να αγνοήσει.
Η άποψή μας
Η ιστορία του Πέτρου στο ναυπηγείο αρέσει επειδή είναι σχεδόν παραμύθι: ο βασιλιάς που γίνεται εργάτης. Αλλά η ουσία της δεν είναι η ταπεινοφροσύνη — ο Πέτρος δεν ήταν ταπεινός, ήταν αυταρχικός και συχνά βάναυσος, και ο λογαριασμός του Sayes Court το θυμίζει. Η ουσία είναι άλλη: ένας ηγέτης που θέλησε να καταλάβει με τα χέρια του αυτό που θα ζητούσε από τους άλλους. Δεν ανέθεσε τον εκσυγχρονισμό σε επιτροπή· πήγε και τον έμαθε. Σήμερα, σε εποχή που η πολιτική ηγεσία μαθαίνει τον κόσμο από παρουσιάσεις PowerPoint και συμβούλους, η εικόνα του δίμετρου τσάρου που πελεκά καρίνες με το πριόνι έχει κάτι να πει — ακόμη κι αν ο ίδιος δεν θα μας άρεσε καθόλου ως άνθρωπος.
Σύνταξη SAROTIKA
Σχόλια0Πατήστε + για να δείτε ή να γράψετε σχόλιο
Δημοσίευση σχολίου