Ουγγαρία 1956: Η εξέγερση που συνέτριψαν τα σοβιετικά τανκς
Αρχειακό βίντεο — προειδοποίηση: πραγματικές εικόνες σύγκρουσης και καταστροφών, ενδεχομένως σκληρές για ορισμένους θεατές.
Αυθεντικά κινηματογραφικά επίκαιρα του 1956 από το επίσημο αρχείο British Pathé. Το βίντεο δημοσιεύτηκε ψηφιακά το 2014· αυτό δεν είναι η χρονολογία λήψης. Η αγγλόφωνη αφήγηση εκφράζει τη δυτική δημοσιογραφική οπτική της εποχής, όχι μια ουδέτερη σημερινή ιστορική σύνθεση. Δείτε το στον επίσημο εκδότη. Δεν υπάρχει αυτόματη αναπαραγωγή.
Εβδομήντα χρόνια μετά την 23η Οκτωβρίου 1956, η Ουγγρική Επανάσταση εξακολουθεί να ενοχλεί τις εύκολες βεβαιότητες. Μια κοινωνία που κυβερνιόταν στο όνομα των εργατών εξεγέρθηκε με μαζική συμμετοχή εργατών. Ένας κομμουνιστής πρωθυπουργός βρέθηκε αντιμέτωπος με τη σοβιετική εξουσία επειδή αποδέχθηκε την πολιτική αυτονόμηση της χώρας του. Και η Δύση, που μιλούσε για απελευθέρωση των λαών, δεν επενέβη στρατιωτικά. Η ιστορία της Βουδαπέστης δεν χρειάζεται ούτε εξωραϊσμό ούτε στρατοπεδική ανάγνωση. Χρειάζεται ακριβή χρονολόγηση, σεβασμό στους ανθρώπους και την παραδοχή ότι καμία ιδεολογία δεν νομιμοποιεί την επιβολή μιας κυβέρνησης με ξένα τεθωρακισμένα.
Πριν από την έκρηξη: ο σταλινισμός χωρίς τον Στάλιν
Δεδομένο: η εξέγερση άρχισε στις 23 Οκτωβρίου 1956. Η μεγάλη σοβιετική επίθεση που καθόρισε την ήττα της εκδηλώθηκε στις 4 Νοεμβρίου. Πρόκειται για διαφορετικές στιγμές μιας αλληλουχίας, όχι για ένα μοναδικό ξέσπασμα που αντιμετωπίστηκε αμέσως με μια τελική εισβολή. Στη σημερινή επέτειο συμπληρώνονται εβδομήντα χρόνια από την έναρξη· η αντίστοιχη επέτειος της καταστολής ακολουθεί τον Νοέμβριο.
Η μεταπολεμική Ουγγαρία είχε ενταχθεί στη σοβιετική σφαίρα επιρροής και είχε μετατραπεί σε μονοκομματικό κράτος. Το καθεστώς του Μάτιας Ράκοσι συνδύαζε πολιτικές διώξεις, λογοκρισία, κατασκευασμένες κατηγορίες και τον φόβο της ασφάλειας. Η κοινωνική δυσαρέσκεια δεν ήταν μόνο εθνική. Αφορούσε και το βιοτικό επίπεδο, την οικονομική πίεση και την απουσία δυνατότητας να αμφισβητηθούν νόμιμα οι κυβερνητικές επιλογές.
Ο θάνατος του Στάλιν το 1953 δεν εξαφάνισε αυτό το σύστημα. Η αποσταλινοποίηση και η καταγγελία μέρους των εγκλημάτων του από τον Νικίτα Χρουστσόφ το 1956 δημιούργησαν προσδοκίες, αλλά όχι καθολικό δικαίωμα δημοκρατικής επιλογής. Η αντικατάσταση του Ράκοσι από τον Έρνε Γκέρε δεν αρκούσε για να αποκαταστήσει την εμπιστοσύνη μιας κοινωνίας που ζητούσε ουσιαστική αλλαγή.
Εκτίμηση: εδώ βρίσκεται η πρώτη αντίφαση. Μια εξουσία μπορεί να αποκηρύσσει την προσωπολατρία, διατηρώντας όμως το δικαίωμα να αποφασίζει ποια κυβέρνηση επιτρέπεται να έχει ο γείτονάς της. Η αποσταλινοποίηση είχε πραγματικές συνέπειες και δεν ήταν απλώς ένα τέχνασμα. Στην Ουγγαρία, ωστόσο, αποδείχθηκε ότι είχε όριο: δεν έπρεπε να θιγούν το κομματικό μονοπώλιο και η στρατηγική κυριαρχία της Μόσχας.
23 Οκτωβρίου: όταν τα αιτήματα έγιναν επανάσταση
Οι εξελίξεις στην Πολωνία ενίσχυσαν το αίσθημα ότι η αλλαγή ήταν δυνατή. Στη Βουδαπέστη, φοιτητές διατύπωσαν δεκαέξι αιτήματα, μεταξύ των οποίων η αποχώρηση των σοβιετικών στρατευμάτων, η πολιτική ανανέωση, οι ελεύθερες εκλογές και η ελευθερία της έκφρασης. Ζητούσαν επίσης κυβέρνηση υπό τον Ίμρε Νάγκι. Η συγκέντρωση της 23ης Οκτωβρίου μετατράπηκε σε μαζική κινητοποίηση, με πολύ ευρύτερη συμμετοχή από τον αρχικό φοιτητικό πυρήνα.
Το βράδυ καταρρίφθηκε το άγαλμα του Στάλιν. Η εικόνα έγινε σύμβολο ρήξης, αλλά δεν εξηγεί μόνη της την επανάσταση. Οι συγκρούσεις γύρω από το ραδιομέγαρο και οι πυροβολισμοί των δυνάμεων ασφαλείας συνέβαλαν στη μετάβαση από τη διαδήλωση στην ένοπλη εξέγερση. Οι δρόμοι γέμισαν οδοφράγματα και ομάδες αντίστασης. Σοβιετικές δυνάμεις επενέβησαν ήδη από τις πρώτες ημέρες, πριν από τη δεύτερη, καθοριστική επιχείρηση του Νοεμβρίου.
Ο Νάγκι ανέλαβε πρωθυπουργός στις 24 Οκτωβρίου. Δεν εμφανίστηκε εξαρχής ως ηγέτης μιας ενιαίας, πλήρως διαμορφωμένης επαναστατικής στρατηγικής. Ήταν κομμουνιστής μεταρρυθμιστής που προσπαθούσε να ανταποκριθεί σε μια κοινωνική δυναμική ταχύτερη από τις ισορροπίες του κομματικού μηχανισμού. Σταδιακά αποδέχθηκε ευρύτερες αλλαγές, κατάπαυση του πυρός, κατάργηση του μονοκομματισμού και διαπραγματεύσεις για την αποχώρηση των σοβιετικών στρατευμάτων.
Δεν χρειάζεται να παρουσιάζουμε όλους τους εξεγερμένους ως ανθρώπους με ταυτόσημο πρόγραμμα. Συνυπήρχαν εθνικές, δημοκρατικές, σοσιαλιστικές και άλλες πολιτικές προσδοκίες. Το κοινό στοιχείο ήταν η αμφισβήτηση της καταπίεσης και της εξάρτησης. Το εύρος αυτό εξηγεί τη δύναμη της κινητοποίησης, αλλά και το πόσο παραπλανητική είναι η αναδρομική ιδιοποίησή της από μία μόνο πολιτική παράδοση.
Οι εργάτες και η ιστορία που δεν χωρά στα συνθήματα
Δεδομένο: σημαντικό μέρος της κινητοποίησης εκφράστηκε μέσα από εργατικά συμβούλια και τοπικές επαναστατικές επιτροπές. Οι εργαζόμενοι δεν ήταν απλώς πλήθος πίσω από φοιτητές ή πολιτικούς. Διατύπωναν αιτήματα εκπροσώπησης και ελέγχου της παραγωγής, συμμετείχαν στις απεργίες και αμφισβητούσαν την εξουσία που ισχυριζόταν ότι τους εκπροσωπούσε αποκλειστικά. Η διάσταση αυτή αναδεικνύεται και στο ιστορικό αφιέρωμα του Ιδρύματος Heinrich Böll.
Ανάλυση: η συμμετοχή τους δεν ακυρώνει τον αντικαθεστωτικό χαρακτήρα της εξέγερσης. Ακυρώνει όμως την απλοποίηση ότι επρόκειτο αποκλειστικά για μια επιχείρηση αποκατάστασης του παλαιού κοινωνικού καθεστώτος. Για πολλούς συμμετέχοντες η εθνική ανεξαρτησία μπορούσε να συνδυαστεί με κοινωνικές κατακτήσεις, πολιτικό πλουραλισμό και διαφορετικές μορφές εργατικής συμμετοχής. Δεν υπήρχε ένας προκαθορισμένος δρόμος που πρόλαβε να δοκιμαστεί.
Η ιστορική εντιμότητα απαιτεί επίσης να μη σβήσουμε τη βία που άσκησαν εξεγερμένοι. Στις 30 Οκτωβρίου, μετά την επίθεση στα κεντρικά γραφεία της κομματικής οργάνωσης της Βουδαπέστης, σημειώθηκαν και λιντσαρίσματα. Το χρονολόγιο του Ινστιτούτου της Επανάστασης του 1956 καταγράφει αυτά τα γεγονότα. Η αναγνώρισή τους δεν επιβάλλει αναπαραγωγή σκληρών εικόνων ούτε μετατρέπει την αυτοδικία σε δικαιολογημένη αντίδραση.
Αλλά οι πράξεις αυτές δεν αποδεικνύουν ότι ολόκληρη η επανάσταση ήταν μια φασιστική συνωμοσία, όπως υποστήριξε η κατασταλτική προπαγάνδα. Η καταδίκη ενός εγκλήματος και η αξιολόγηση ενός μαζικού κινήματος είναι διαφορετικά επίπεδα ανάλυσης. Μπορούμε να απορρίπτουμε την εκδικητική βία και ταυτόχρονα να αναγνωρίζουμε το δικαίωμα μιας κοινωνίας να απαλλαγεί από τη δικτατορία. Η ηθική σαφήνεια δεν απαιτεί ιστορική τύφλωση.
Η απόφαση της Μόσχας και η επιστροφή των τεθωρακισμένων
Στα τέλη Οκτωβρίου φάνηκε για λίγο ότι υπήρχε περιθώριο συμφωνίας. Η σοβιετική ηγεσία εξέτασε τη διαπραγμάτευση και δημοσιοποίησε θέση για διαφορετικές σχέσεις με τις χώρες του ανατολικού μπλοκ. Ωστόσο, στις 31 Οκτωβρίου άλλαξε πορεία και αποφάσισε στρατιωτική επιβολή. Η τεκμηρίωση προκύπτει από τις σημειώσεις της συνεδρίασης του σοβιετικού Προεδρείου, που δημοσίευσε το National Security Archive.
Η χρονολογία είναι κρίσιμη. Ο Νάγκι ανακοίνωσε ουδετερότητα και αποχώρηση από το Σύμφωνο της Βαρσοβίας την 1η Νοεμβρίου, ενώ νέες σοβιετικές μονάδες εισέρχονταν ήδη στη χώρα. Η απόφαση για την εισβολή είχε προηγηθεί. Επομένως η απλή εξήγηση ότι η Μόσχα εισέβαλε επειδή εκείνος ανακοίνωσε την αποχώρηση αντιστρέφει τη σειρά. Το ζήτημα ήταν ευρύτερο: η απώλεια ελέγχου, το τέλος του μονοκομματισμού και ο φόβος μετάδοσης της εξέγερσης.
Τα ξημερώματα της 4ης Νοεμβρίου άρχισε η μεγάλη επίθεση. Η ραδιοφωνική έκκληση του Νάγκι δεν έφερε στρατιωτική βοήθεια. Ο Γιάνος Κάνταρ αναδείχθηκε επικεφαλής νέας εξουσίας με τη στήριξη της Μόσχας. Η αντίσταση σε συνοικίες της Βουδαπέστης και αλλού συνεχίστηκε για ημέρες, αλλά ο συσχετισμός δυνάμεων ήταν συντριπτικός. Η στρατιωτική ήττα δεν σήμαινε ότι οι απεργίες και κάθε μορφή κοινωνικής αντίστασης σταμάτησαν αμέσως.
Εκτίμηση: η σοβιετική επίκληση ασφάλειας εξηγεί το πώς αντιλαμβανόταν η ηγεσία τα συμφέροντά της· δεν δικαιολογεί την καταστολή. Ένα κράτος δεν αποκτά ιδιοκτησία πάνω στην πολιτική ζωή ενός άλλου επειδή το θεωρεί ζώνη ασφαλείας. Στη Βουδαπέστη, η διακήρυξη διεθνιστικής αλληλεγγύης υποχώρησε μπροστά στην πραγματικότητα της αυτοκρατορικής πειθαρχίας. Η αλλαγή ηγετών και λεξιλογίου δεν εμπόδισε την επιστροφή της βίας ως τελικού επιχειρήματος.
Αρχειακό βίντεο — προειδοποίηση: πραγματικές εικόνες σύγκρουσης και καταστροφών, ενδεχομένως σκληρές για ορισμένους θεατές.
Δεύτερο αυθεντικό αρχειακό τεκμήριο του 1956 από την British Pathé, με διαδηλώσεις και γεγονότα της ουγγρικής κρίσης. Αρχειακό μοντάζ, όχι πλήρης χρονολογική καταγραφή κάθε σκηνής. Η ημερομηνία ψηφιακής ανάρτησης είναι το 2014. Δείτε το στον επίσημο εκδότη. Δεν υπάρχει αυτόματη αναπαραγωγή.
Η Δύση, το Σουέζ και τα όρια της υπόσχεσης
Οι Ηνωμένες Πολιτείες και οι σύμμαχοί τους δεν επενέβησαν στρατιωτικά για να διασώσουν την επανάσταση. Το ενδεχόμενο σύγκρουσης με τη Σοβιετική Ένωση και γενικότερου πολέμου βάραινε αποφασιστικά. Τις ίδιες ημέρες, η κρίση του Σουέζ, με την επίθεση του Ισραήλ στην Αίγυπτο και την αγγλογαλλική επέμβαση, δημιουργούσε μια δεύτερη μεγάλη διεθνή εστία. Η ουγγρική τραγωδία δεν συνέβη σε διπλωματικό κενό.
Το να λέμε ότι η Δύση απλώς κοίταζε αλλού λόγω Σουέζ είναι ανεπαρκές. Ακόμη και χωρίς εκείνη την κρίση, η στρατιωτική αναμέτρηση στην ουγγρική επικράτεια ενείχε τεράστιο κίνδυνο. Από την άλλη, η κατανόηση του κινδύνου δεν εξαφανίζει την απόσταση μεταξύ της δημόσιας ρητορικής περί απελευθέρωσης και της πραγματικής δυνατότητας ή βούλησης παρέμβασης. Αυτή η απόσταση ήταν οδυνηρή για όσους περίμεναν βοήθεια.
Το National Security Archive εξετάζει κριτικά και τις εκπομπές του Radio Free Europe, ορισμένες από τις οποίες καλλιέργησαν προσδοκίες δυτικής υποστήριξης και έδωσαν συμβουλές αντίστασης. Δεν ταυτίζουμε, πάντως, μια ραδιοφωνική εκπομπή με επίσημη στρατιωτική εγγύηση ούτε παρουσιάζουμε όλες τις εκπομπές ως ενιαίο σχέδιο. Η ιστορία της επικοινωνίας απαιτεί προσοχή στις πηγές, στην ημερομηνία και στο ποιος μιλούσε.
Εκτίμηση: οι ευθύνες δεν είναι ταυτόσημες. Την απόφαση να συντρίψει την επανάσταση πήρε η σοβιετική ηγεσία. Η κριτική στη δυτική ρητορική δεν μπορεί να γίνει τέχνασμα μεταβίβασης αυτής της ευθύνης. Αντίστοιχα, η καταδίκη της εισβολής δεν απαιτεί να εξωραΐσουμε την αποικιακή λογική του Σουέζ. Η υπεράσπιση της αυτοδιάθεσης αποκτά αξία όταν δεν αλλάζει περιεχόμενο ανάλογα με τη σημαία του ισχυρού.
Νεκροί, πρόσφυγες και η καταστολή μετά τη μάχη
Οι συνήθεις ιστορικές εκτιμήσεις κάνουν λόγο για περίπου 2.500 Ούγγρους και περίπου 700 Σοβιετικούς στρατιωτικούς νεκρούς στις συγκρούσεις. Πρόκειται για προσεγγιστικούς αριθμούς, όχι για πλήρη περιγραφή όλων των απωλειών της καταστολής. Η Britannica διαχωρίζει τις μάχες από την περίοδο των εκτελέσεων και διώξεων που ακολούθησε. Χιλιάδες άνθρωποι φυλακίστηκαν και εκατοντάδες εκτελέστηκαν.
Ο Νάγκι αναζήτησε καταφύγιο στην πρεσβεία της Γιουγκοσλαβίας. Αφού έλαβε διαβεβαιώσεις ασφαλούς αποχώρησης, βγήκε στις 22 Νοεμβρίου, συνελήφθη και μεταφέρθηκε στη Ρουμανία. Αργότερα επέστρεψε κρατούμενος στην Ουγγαρία. Εκτελέστηκε στις 16 Ιουνίου 1958, μετά από μυστική δίκη. Η επανάσταση είχε ηττηθεί στρατιωτικά, αλλά το καθεστώς εξακολουθούσε να φοβάται το πολιτικό της σύμβολο.
Περίπου 200.000 άνθρωποι εγκατέλειψαν τη χώρα. Η UNHCR καταγράφει περίπου 180.000 αφίξεις στην Αυστρία και 20.000 στη Γιουγκοσλαβία. Οι αριθμοί αφορούν την εξέλιξη του προσφυγικού κύματος, όχι μία ημέρα. Η διεθνής κινητοποίηση για περίθαλψη και μετεγκατάσταση αποτέλεσε σταθμό για την προστασία προσφύγων. Η αντιμετώπιση των Ούγγρων ως προσφύγων σε ομαδική βάση επέτρεψε ταχύτερη ανταπόκριση σε μια μαζική ανάγκη.
Εκτίμηση: η διάσωση ανθρώπων δεν αναιρεί την αδυναμία διάσωσης της επανάστασης, αλλά ούτε είναι ασήμαντη υποσημείωση. Η επέτειος υπενθυμίζει ότι το άσυλο δεν είναι επιβράβευση πολιτικής ταύτισης με τον διωκόμενο. Είναι προστασία από τον κίνδυνο. Όποιος συγκινείται δικαίως από τη φυγή των Ούγγρων οφείλει να εξετάζει με το ίδιο ανθρώπινο μέτρο και άλλους ξεριζωμούς, χωρίς να προσποιείται ότι όλες οι ιστορικές συνθήκες είναι ίδιες.
Η ελληνική αντίφαση: επτά χρόνια μετά τον Εμφύλιο
Δεδομένο: το 1956 η Ελλάδα απείχε μόλις επτά χρόνια από τη λήξη του Εμφυλίου του 1946–1949. Η στρατιωτική σύγκρουση είχε τελειώσει, όχι όμως ο πολιτικός διχασμός και οι συνέπειές του. Η καταστροφή, ο ξεριζωμός, οι φυλακίσεις και οι οικογενειακές απώλειες παρέμεναν ζωντανή εμπειρία. Η Βουδαπέστη δεν ήταν για τους Έλληνες ένα μακρινό επεισόδιο χωρίς σύνδεση με τη δική τους πρόσφατη ιστορία.
Η Ελλάδα διέθετε κοινοβούλιο, αντιπολίτευση και ανταγωνιστικές εκλογές. Στις 19 Φεβρουαρίου 1956 η ΕΡΕ του Κωνσταντίνου Καραμανλή εξασφάλισε κυβερνητική πλειοψηφία, παρότι η Δημοκρατική Ένωση συγκέντρωσε περισσότερες ψήφους, λόγω του εκλογικού συστήματος. Η διαφορά αποτυπώνεται σε ιστορική έκδοση της Βουλής. Το ίδιο έτος οι γυναίκες συμμετείχαν για πρώτη φορά σε βουλευτικές εκλογές σε όλη την επικράτεια, όπως τεκμηριώνει το Ίδρυμα της Βουλής. Αυτές οι πραγματικές θεσμικές διαφορές από την ουγγρική μονοκομματική εξουσία δεν πρέπει να σβήνονται.
Δεν σβήνουν, όμως, ούτε την ελληνική καταστολή. Το ΚΚΕ παρέμενε παράνομο βάσει του Αναγκαστικού Νόμου 509/1947, που καταγράφεται στην ιστορική τεκμηρίωση των ΑΣΚΙ. Συνεχίζονταν οι πολιτικές εξορίες, μεταξύ άλλων στον Άη Στράτη, και οι αποκλεισμοί λόγω φρονημάτων. Τα πιστοποιητικά κοινωνικών φρονημάτων συνέδεαν ευκαιρίες εργασίας και κρατική αντιμετώπιση με την πολιτική αξιολόγηση του πολίτη· σχετικό αρχειακό τεκμήριο περιλαμβάνει το SearchCulture. Ο κοινοβουλευτισμός συνυπήρχε με ένα πλέγμα διακρίσεων εις βάρος της Αριστεράς.
Υπήρχε και μια χειροπιαστή διασταύρωση των δύο ιστοριών: η Ουγγαρία είχε υποδεχθεί Έλληνες πολιτικούς πρόσφυγες του Εμφυλίου. Το χωριό που δημιουργήθηκε το 1950 για πρόσφυγες και ονομάστηκε αργότερα Μπελογιάννης αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα, όπως παρουσιάζει η ιστορική αναδρομή του HEPA Greece. Δεν δικαιούμαστε να αποδώσουμε σε όλους αυτούς τους ανθρώπους ενιαία στάση απέναντι στην εξέγερση. Μπορούμε όμως να αναγνωρίσουμε την τραγική συνύπαρξη: μια χώρα που πρόσφερε καταφύγιο σε διωκόμενους Έλληνες στερούσε από τους δικούς της πολίτες την ελεύθερη πολιτική επιλογή.
Η κριτική μας: η καταγγελία της σοβιετικής ανελευθερίας δεν αποτελούσε αυτόματο πιστοποιητικό δημοκρατικής συνέπειας για το ελληνικό μετεμφυλιακό κράτος. Αντίστοιχα, η εμπειρία των ελληνικών διώξεων δεν έδινε σε κανέναν ηθικό δικαίωμα να δικαιολογεί την καταστολή των Ούγγρων. Δεν εξισώνουμε διαφορετικά πολιτεύματα ούτε ανταλλάσσουμε τα θύματα του ενός με τα θύματα του άλλου. Εφαρμόζουμε το ίδιο κριτήριο: η πολιτική διαφωνία δεν νομιμοποιεί διωγμό, εξορία ή επιβολή με όπλα. Η μνήμη του αιματηρού ελληνικού Εμφυλίου κάνει αυτή την υποχρέωση εντονότερη, όχι επιλεκτική.
Η άποψή μας: η μνήμη δεν ανήκει σε κανένα στρατόπεδο
Το 1956 αποδεικνύει ότι η κοινωνική χειραφέτηση δεν συμβιβάζεται με την πολιτική ανελευθερία. Η παρουσία εργατών και μεταρρυθμιστών κομμουνιστών δεν αθωώνει το καθεστώς· δείχνει το βάθος της αποτυχίας του. Ούτε όμως επιτρέπει να σβήσουμε τις διαφορετικές προσδοκίες των εξεγερμένων για να τους χωρέσουμε σε σημερινά συνθήματα. Η συνεπής στάση καταδικάζει τη σοβιετική καταστολή, αναγνωρίζει τη σύνθετη κοινωνική ιστορία και υπερασπίζεται την αυτοδιάθεση χωρίς γεωπολιτικές εξαιρέσεις. Οι άνθρωποι της Βουδαπέστης δεν χρειάζονται μεταθανάτιους ιδιοκτήτες. Χρειάζονται μια μνήμη που να μην υποτάσσει την ελευθερία στις σκοπιμότητες του ισχυρού.
Σύνταξη SAROTIKA
_Fortepan_6412.jpg){kind=link}
Σχόλια0Πατήστε + για να δείτε ή να γράψετε σχόλιο
Δημοσίευση σχολίου