MKUltra: τα πειράματα της CIA με LSD σε ανυποψίαστους, 1953–1977
Στις 3 Αυγούστου 1977 ο διευθυντής της CIA, ναύαρχος Στάνσφιλντ Τέρνερ, κάθισε μπροστά σε δύο επιτροπές της Γερουσίας και παραδέχθηκε ότι επί έντεκα χρόνια η υπηρεσία του είχε χρηματοδοτήσει 149 υποέργα σε 80 ιδρύματα — 44 πανεπιστήμια, 12 νοσοκομεία, 3 φυλακές — για να μάθει αν μπορεί να ελέγξει τον ανθρώπινο νου με LSD, ηλεκτροσόκ, ύπνωση και στέρηση αισθήσεων, συχνά σε ανθρώπους που δεν ήξεραν ότι συμμετείχαν. Το ήξερε επειδή επτά κουτιά με λογιστικά έγγραφα είχαν ξεφύγει από τον κλίβανο το 1973 και βρέθηκαν κατά λάθος το 1977. Το MKUltra δεν είναι θεωρία συνωμοσίας· είναι ένα από τα καλύτερα τεκμηριωμένα εγκλήματα κράτους του 20ού αιώνα — και ένα από τα πιο ατελώς τεκμηριωμένα, γιατί ο άνθρωπος που το έτρεχε φρόντισε να κάψει τα αρχεία.
1949–1953: ο φόβος της «πλύσης εγκεφάλου»
Δεδομένο: τον Φεβρουάριο του 1949 ο καρδινάλιος Γιόζεφ Μίντσεντι, πριμάτος της Ουγγαρίας, εμφανίστηκε σε δίκη-παρωδία στη Βουδαπέστη και «ομολόγησε» με άτονη φωνή και κενό βλέμμα προδοσία και συνωμοσία. Στην Ουάσιγκτον το συμπέρασμα ήταν ότι οι Σοβιετικοί διέθεταν φάρμακα ή τεχνικές που έσπαζαν τη θέληση. Ο πόλεμος της Κορέας ενίσχυσε τον φόβο: Αμερικανοί αιχμάλωτοι υπέγραφαν «ομολογίες» για βακτηριολογικό πόλεμο, και ο όρος «πλύση εγκεφάλου» μπήκε στο λεξιλόγιο το 1950. Η CIA απάντησε με το πρόγραμμα Bluebird τον Απρίλιο του 1950, που μετονομάστηκε Artichoke τον Αύγουστο του 1951: ύπνωση, πεντοθάλη, ανάκριση υπό ναρκωτικά. Το ερώτημα που έθετε ένα έγγραφο της εποχής ήταν ωμό: «Μπορούμε να κάνουμε κάποιον να εκτελέσει πράξη ενάντια στη θέλησή του;» Η απάντηση θα αναζητούνταν για είκοσι χρόνια.
13 Απριλίου 1953: η έγκριση και ο χημικός με το κουτσό πόδι
Δεδομένο: στις 13 Απριλίου 1953, δύο μήνες αφότου ανέλαβε, ο Άλεν Ντάλες ενέκρινε, με εισήγηση του Ρίτσαρντ Χελμς, το πρόγραμμα MKUltra: 300.000 δολάρια αρχικά, χωρίς τις συνήθεις διαδικασίες ελέγχου των συμβάσεων, «λόγω της εξαιρετικής ευαισθησίας» του αντικειμένου. Επικεφαλής ορίστηκε ο Σίντνεϊ Γκότλιμπ, 34 ετών, χημικός από το Μπρονξ με τραυλισμό και δεσμευμένο πόδι, προϊστάμενος του χημικού τμήματος της Τεχνικής Υπηρεσίας. Το MKUltra ήταν «ομπρέλα»: κάτω από αυτήν χρηματοδοτήθηκαν 149 αριθμημένα υποέργα, πολλά μέσω εταιρειών-βιτρινών και ιδρυμάτων-ενδιάμεσων, όπως η Society for the Investigation of Human Ecology και το Josiah Macy Foundation, ώστε οι ερευνητές — και οι πρυτάνεις τους — να μην ξέρουν πάντα ποιος πληρώνει. Αντικείμενα: LSD και μεσκαλίνη, βαρβιτουρικά και αμφεταμίνες σε συνδυασμό, ύπνωση, ηλεκτροσόκ, στέρηση ύπνου και αισθήσεων, «ορός αλήθειας», ουσίες για δολοφονίες και «εξουδετέρωση». Τα κύρια χρόνια δράσης, κατά τον Τέρνερ, ήταν το 1953–1963· τα υποέργα συνεχίστηκαν ως το 1964 και, υπό το όνομα MKSEARCH, ως το 1973. Ανάμεσα στα πειραματόζωα ήταν κρατούμενοι: ο μετέπειτα αρχιμαφιόζος της Βοστώνης Τζέιμς «Γουάιτι» Μπάλτζερ έχει γράψει ότι το 1957, στις ομοσπονδιακές φυλακές της Ατλάντα, του χορηγούσαν LSD επί μήνες για «έρευνα κατά της σχιζοφρένειας».
Νοέμβριος 1953: ο Φρανκ Όλσον και το παράθυρο του 10ου ορόφου
Δεδομένο: στις 19 Νοεμβρίου 1953, σε «συνάντηση εργασίας» επιστημόνων της CIA και του στρατού σε εξοχικό στη λίμνη Ντιπ Κρικ του Μέριλαντ, ο Γκότλιμπ έβαλε LSD στο Cointreau χωρίς να το πει σε κανέναν. Ένας από όσους ήπιαν ήταν ο Φρανκ Όλσον, 43 ετών, βιοχημικός του Φορτ Ντέτρικ, ειδικός στα αερολύματα βιολογικών όπλων. Ο Όλσον έπαθε σοβαρή κρίση, ζήτησε να παραιτηθεί και μεταφέρθηκε στη Νέα Υόρκη σε έναν γιατρό της εμπιστοσύνης της υπηρεσίας. Τα ξημερώματα της 28ης Νοεμβρίου έπεσε από το παράθυρο του δωματίου 1018Α του ξενοδοχείου Statler, στον δέκατο όροφο, όπου κοιμόταν μαζί του ένας αξιωματούχος της CIA. Η οικογένεια έμαθε «αυτοκτονία από εργασιακό άγχος». Την αλήθεια — ότι του είχαν δώσει LSD εν αγνοία του — την έμαθε από την εφημερίδα, τον Ιούνιο του 1975, όταν η έκθεση της Επιτροπής Ροκφέλερ περιέγραψε ανώνυμα την περίπτωση. Στις 21 Ιουλίου 1975 ο πρόεδρος Τζέραλντ Φορντ δέχθηκε την οικογένεια στον Λευκό Οίκο και ζήτησε επίσημα συγγνώμη· το 1976 το Κογκρέσο ενέκρινε αποζημίωση 750.000 δολαρίων. Η υπόθεση δεν έκλεισε: το 1994 ο γιος του, Έρικ Όλσον, εκταφίασε τη σορό και ο ιατροδικαστής Τζέιμς Σταρς βρήκε κάκωση στο κρανίο που κατά την κρίση του προηγήθηκε της πτώσης και «συνηγορούσε σε ανθρωποκτονία». Η εισαγγελία του Μανχάταν ερεύνησε και το 1996 δεν άσκησε δίωξη. Αγωγή που κατέθεσε η οικογένεια το 2012 απορρίφθηκε το 2013, επειδή είχε ήδη αποδεχθεί την αποζημίωση του 1976. Το τι ακριβώς συνέβη στο δωμάτιο 1018Α παραμένει, επισήμως, ανοιχτό.
Midnight Climax και Μόντρεαλ: τα δύο πιο σκοτεινά υποέργα
Δεδομένο: από το 1954 στη Νέα Υόρκη και από το 1955 στο Σαν Φρανσίσκο, ο Τζορτζ Χάντερ Γουάιτ — πράκτορας της Δίωξης Ναρκωτικών που δούλευε για την CIA — λειτούργησε «ασφαλή σπίτια» με διακόσμηση μπορντέλου, καθρέφτες μονής όψης και μαγνητόφωνα. Πόρνες πληρώνονταν για να φέρνουν πελάτες και να τους ρίχνουν LSD στο ποτό, ενώ ο Γουάιτ παρακολουθούσε πίνοντας μαρτίνι από μια φορητή τουαλέτα. Οι άντρες, συχνά παντρεμένοι, δεν θα κατήγγειλαν ποτέ τίποτα. Η «Επιχείρηση Midnight Climax» έκλεισε στο Σαν Φρανσίσκο το 1965 και στη Νέα Υόρκη το 1966. Ο Γουάιτ έγραψε αργότερα στον Γκότλιμπ: «Πού αλλού θα μπορούσε ένα ζωηρό αμερικανόπαιδο να ψεύδεται, να σκοτώνει και να βιάζει με την ευλογία του Παντοδύναμου;» — δεκατέσσερις λέξεις που λένε περισσότερα από κάθε έκθεση.
Στο Μόντρεαλ, στο Ινστιτούτο Άλαν Μέμοριαλ του Πανεπιστημίου ΜακΓκιλ, ο Σκωτσέζος ψυχίατρος Ντόναλντ Γιούαν Κάμερον — πρόεδρος της Αμερικανικής και αργότερα της Παγκόσμιας Ψυχιατρικής Εταιρείας — έλαβε από το 1957 ως το 1964 χρηματοδότηση της CIA μέσω της Society for the Investigation of Human Ecology (υποέργο 68). Οι ασθενείς του, που είχαν έρθει για κατάθλιψη, άγχος ή επιλόχεια, υποβάλλονταν σε «αποδόμηση»: ηλεκτροσόκ πολλαπλάσιας έντασης, πολλές φορές την ημέρα, παρατεταμένο φαρμακευτικό ύπνο επί εβδομάδες, και έπειτα «ψυχική οδήγηση» — ηχογραφημένα μηνύματα που έπαιζαν από ακουστικά εκατοντάδες χιλιάδες φορές. Στόχος ήταν να «σβηστεί» η προσωπικότητα και να ξαναγραφτεί. Πολλοί βγήκαν χωρίς μνήμη της ζωής τους, χωρίς να αναγνωρίζουν συζύγους και παιδιά. Το 1988 η αμερικανική κυβέρνηση συμβιβάστηκε εξωδικαστικά με εννέα Καναδούς ασθενείς για 750.000 δολάρια χωρίς παραδοχή ευθύνης· το 1992 ο Καναδάς έδωσε από 100.000 δολάρια σε 77 επιζώντες· νέες ομαδικές αγωγές απογόνων εκκρεμούσαν ακόμη στο Κεμπέκ στα μέσα της δεκαετίας του 2020.
1963–1973: η έκθεση που θάφτηκε και ο κλίβανος
Δεδομένο: το 1963 ο γενικός επιθεωρητής της CIA Τζον Έρμαν επιθεώρησε το MKUltra και έγραψε ότι η χορήγηση ουσιών σε ανυποψίαστους πολίτες «θέτει σε κίνδυνο τα δικαιώματα και τα συμφέροντα» τους και ότι η υπηρεσία θα εκτεθεί αν μαθευτεί — αλλά σύστησε να συνεχιστεί με περισσότερη διακριτικότητα, όχι να σταματήσει. Το πρόγραμμα συρρικνώθηκε, άλλαξε όνομα σε MKSEARCH το 1964 και σβήστηκε επισήμως το 1973. Τον Ιανουάριο του 1973, ενώ το Γουότεργκεϊτ απλωνόταν και λίγο πριν αποχωρήσει, ο διευθυντής Ρίτσαρντ Χελμς διέταξε την καταστροφή όλων των αρχείων του MKUltra. Ο Γκότλιμπ, που συνταξιοδοτούνταν τις ίδιες μέρες, επέβλεψε τον κλίβανο. Όταν αργότερα ρωτήθηκε γιατί, ο Χελμς απάντησε ότι τα αρχεία «μπορούσαν να παρεξηγηθούν». Τα επιχειρησιακά αρχεία — ποιος έκανε τι σε ποιον, με ποιο αποτέλεσμα — χάθηκαν οριστικά.
1974–1977: Χερς, Τσερτς και τα επτά κουτιά
Δεδομένο: στις 22 Δεκεμβρίου 1974 ο Σέιμουρ Χερς αποκάλυψε στους «New York Times» μια «τεράστια, παράνομη» επιχείρηση παρακολούθησης Αμερικανών πολιτών από τη CIA. Ακολούθησαν, το 1975, η προεδρική Επιτροπή Ροκφέλερ και η Επιτροπή Τσερτς της Γερουσίας, η οποία στον Α΄ τόμο της τελικής έκθεσής της, τον Απρίλιο του 1976, περιέγραψε τις δοκιμές φαρμάκων σε ανυποψίαστα άτομα — στηριγμένη σε ένορκες καταθέσεις, γιατί έγγραφα σχεδόν δεν υπήρχαν. Και τότε, το 1977, ένας δημοσιογράφος, ο Τζον Μαρκς, πέτυχε με μια αίτηση βάσει του νόμου για την ελευθερία της πληροφόρησης αυτό που δεν είχαν πετύχει δύο επιτροπές της Γερουσίας: ψάχνοντας για την αίτησή του, υπάλληλος της CIA βρήκε τον Μάρτιο του 1977 επτά κουτιά — περίπου 20.000 σελίδες — σε αρχείο οικονομικών εγγράφων στο Ρόκβιλ του Μέριλαντ, όπου είχαν καταχωριστεί λάθος και γλίτωσαν τον κλίβανο. Ήταν εντολές πληρωμής, προϋπολογισμοί, εκθέσεις ελέγχου των εταιρειών-βιτρινών: αρκετά για να ονομαστούν ιδρύματα και ερευνητές, όχι για να μαθευτεί τι έγινε στα υποκείμενα. Στις 3 Αυγούστου 1977, στην κοινή ακρόαση της Επιτροπής Πληροφοριών και της υποεπιτροπής Υγείας του Έντουαρντ Κένεντι, ο Τέρνερ κατέθεσε τους αριθμούς: 149 υποέργα, 185 μη κυβερνητικοί ερευνητές, 80 ιδρύματα — 44 κολέγια και πανεπιστήμια, 15 ερευνητικά ιδρύματα και φαρμακευτικές, 12 νοσοκομεία και κλινικές, 3 σωφρονιστικά ιδρύματα — και μια «πιθανώς αντικανονική» εισφορά 375.000 δολαρίων στο κτιριακό ταμείο ιδιωτικού νοσοκομείου. Ο Μαρκς έγραψε με βάση τα έγγραφα το βιβλίο «The Search for the Manchurian Candidate» (1979), που παραμένει η βασική αφήγηση. Το 2001 αποχαρακτηρίστηκαν περισσότερα· η συλλογή είναι σήμερα αναρτημένη στο ηλεκτρονικό αναγνωστήριο της CIA.
Τι ξέρουμε και τι δεν θα μάθουμε ποτέ
Δεδομένο: το MKUltra δεν «δημιούργησε» ποτέ τον ελεγχόμενο δολοφόνο των ταινιών. Το ίδιο το πόρισμα της Γερουσίας και οι καταθέσεις του Γκότλιμπ συμφωνούν ότι το LSD αποδείχθηκε απρόβλεπτο και άχρηστο ως εργαλείο ελέγχου, και ότι η υπηρεσία στράφηκε στις τεχνικές ανάκρισης με αισθητηριακή αποστέρηση — που κληροδοτήθηκαν στο εγχειρίδιο KUBARK του 1963 και, μέσα από αυτό, σε πρακτικές ανάκρισης δεκαετίες αργότερα. Ξέρουμε ονόματα ιδρυμάτων, ποσά και ημερομηνίες. Δεν ξέρουμε πόσοι άνθρωποι πήραν ουσίες χωρίς να το μάθουν ποτέ, πόσοι έπαθαν μόνιμη βλάβη, πόσοι πέθαναν εκτός από τον Όλσον. Ο Γκότλιμπ πέθανε το 1999 στα 80 του χωρίς ποτέ να δικαστεί· ο Χελμς καταδικάστηκε το 1977 μόνο για ψευδή κατάθεση σε άλλη υπόθεση, με αναστολή και πρόστιμο 2.000 δολαρίων. Κανείς δεν τιμωρήθηκε για το MKUltra. Η πλήρης έκταση του προγράμματος, όπως παραδέχθηκε η ίδια η ακρόαση του 1977, δεν πρόκειται να γίνει ποτέ γνωστή.
Η άποψή μας
Η άποψή μας είναι ότι το πιο διδακτικό στοιχείο του MKUltra δεν είναι το LSD αλλά ο κλίβανος. Μια υπηρεσία που πίστευε ότι υπηρετεί τη δημοκρατία έκρινε μόνη της ότι η δημοκρατία δεν πρέπει να μάθει τι έκανε, και το ότι σήμερα ξέρουμε έστω τα μισά το χρωστάμε σε ένα λάθος αρχειοθέτησης και σε έναν πολίτη με μια αίτηση. Το μάθημα είναι θεσμικό: οι μυστικές υπηρεσίες δεν ελέγχονται από την καλή πρόθεση των στελεχών τους, αλλά από αρχεία που δεν μπορούν να κάψουν και από επιτροπές που μπορούν να τα ζητήσουν. Εκτίμηση: στην Ελλάδα του 2026 η συζήτηση αυτή δεν είναι ιστορική. Η υπόθεση των υποκλοπών έφτασε σε πρώτη δικαστική κρίση στις 26 Φεβρουαρίου 2026, με καταδίκη τεσσάρων στελεχών των εταιρειών πίσω από το λογισμικό Predator — πρωτόδικα, με αναστολή ως την έφεση, άρα χωρίς τελεσιδικία και με το τεκμήριο αθωότητας σε ισχύ — ενώ η απόφαση των 1.930 σελίδων, όπως τη μετέφερε ο Τύπος τον Μάρτιο, κάνει λόγο για ενδείξεις κοινής λειτουργίας με κρατικές δομές που η πολιτεία αρνείται. Το κρίσιμο δεν είναι ποιος θα καταδικαστεί· είναι ότι, τέσσερα χρόνια μετά, το ελληνικό κοινοβούλιο δεν έχει ακόμη δει τα ισοδύναμα «επτά κουτιά»: ποιος παρήγγειλε, ποιος πλήρωσε, ποιος αρχειοθέτησε. Το αντεπιχείρημα είναι γνωστό και όχι αβάσιμο — καμία χώρα δεν ανοίγει πλήρως τα αρχεία της ΕΥΠ της, και ο εθνικός κίνδυνος είναι πραγματικός σε μια γειτονιά σαν τη δική μας. Αλλά η Αμερική του 1977 είχε την ίδια Σοβιετική Ένωση απέναντί της και άντεξε την ακρόαση Τέρνερ· η δημοκρατία της βγήκε ισχυρότερη, όχι ασθενέστερη. Το MKUltra τελείωσε όχι όταν έκλεισε το πρόγραμμα, αλλά όταν κάποιος κατέθεσε δημόσια τους αριθμούς. Αυτή η ημέρα για τις υποκλοπές δεν έχει έρθει ακόμη.
Σχόλια0Πατήστε + για να δείτε ή να γράψετε σχόλιο
Δημοσίευση σχολίου