Ινδιάνοι: από τις πυραμίδες του Κάχοκια ως το Γούντεντ Νι
«Ινδιάνοι» σημαίνει για τους περισσότερους τίπι, φτερά, άλογα και τόξα. Η εικόνα αυτή καλύπτει μία μόνο περιοχή — τις Μεγάλες Πεδιάδες — και περίπου 150 χρόνια, 1740–1890. Η πραγματική ιστορία των αυτόχθονων λαών της Βόρειας Αμερικής μετρά 15.000 και πλέον χρόνια, περιλαμβάνει πόλεις με πυραμίδες από χώμα, αρδευτικά δίκτυα εκατοντάδων χιλιομέτρων και ομοσπονδίες με «σύνταγμα» πριν από τους Ευρωπαίους. Απαντάμε σε τρεις ερωτήσεις: είχαν σχέση με τους Αζτέκους; Έχτισαν πολιτισμό σαν των Ίνκας; Πότε και γιατί «εξαφανίστηκαν» — και γιατί η λέξη είναι λάθος.
Από τη Βερίγγεια στο Κλόβις: οι πρώτοι Αμερικανοί
Δεδομένο: οι πρόγονοι όλων των αυτόχθονων της Αμερικής — από τους Ινουίτ ως τους Ίνκας — πέρασαν από τη Σιβηρία στην Αλάσκα μέσω της Βερίγγειας, της γέφυρας ξηράς που αποκαλύφθηκε όταν η στάθμη της θάλασσας ήταν πάνω από 100 μέτρα χαμηλότερη. Οι γενετικές μελέτες (Raghavan κ.ά., Science 2015) δείχνουν διαχωρισμό από τους ασιατικούς πληθυσμούς πριν από 23.000 περίπου χρόνια και μια μακρά «στάση» στη Βερίγγεια πριν από τη διασπορά προς νότο. Πότε ακριβώς μπήκαν στην ηπειρωτική Αμερική παραμένει ανοιχτό: οι ανθρώπινες πατημασιές στο White Sands του Νέου Μεξικού χρονολογήθηκαν 23.000–21.000 ετών (Bennett κ.ά., Science 2021, με επιβεβαίωση το 2023) και, αν ισχύουν, μεταθέτουν την άφιξη χιλιάδες χρόνια πριν από τον πολιτισμό Κλόβις των χαρακτηριστικών αιχμών (περ. 13.000 χρόνια πριν). Γύρω στα 11.000–10.000 χρόνια πριν εξαφανίζεται η μεγαπανίδα — μαμούθ, γιγάντιοι βραδύποδες, καμήλες και τα αμερικανικά άλογα. Το άλογο θα ξαναπατήσει στην ήπειρο με τους Ισπανούς· οι «έφιπποι Ινδιάνοι» του κινηματογράφου είναι δημιούργημα του 18ου αιώνα.
Εκτίμηση: αυτό που έχει σημασία για τις ερωτήσεις μας είναι ένα: Αζτέκοι, Μάγια, Πουέμπλο, Ιροκέζοι και Σιού είναι κλαδιά του ίδιου δέντρου. Οι διαφορές τους είναι διαφορές γεωγραφίας και χρόνου, όχι «φυλής».
Οι Αζτέκοι: συγγενείς και εμπορικοί εταίροι, όχι αφέντες
Δεδομένο: η αυτοκρατορία των Αζτέκων κράτησε μόλις έναν αιώνα (1428–1521) και δεν έφτασε ποτέ βορειότερα από το κεντρικό Μεξικό. Με τη Μεσοαμερική ως σύνολο, όμως, ο αμερικανικός Νοτιοδυτικός είχε βαθιές σχέσεις, τεκμηριωμένες αρχαιολογικά. Πρώτο και κυριότερο, το καλαμπόκι: εξημερώθηκε από το άγριο teosinte στο νότιο Μεξικό πριν από 9.000 περίπου χρόνια, έφτασε στην Αριζόνα πριν από 4.100 χρόνια και στην ανατολική Βόρεια Αμερική γύρω στο 200 μ.Χ., όπου έγινε κυρίαρχη καλλιέργεια μετά το 900. Χωρίς αυτό το μεξικανικό φυτό δεν θα υπήρχαν ούτε οι Πουέμπλο ούτε το Κάχοκια. Δεύτερο, το Φαράγγι Τσάκο στο Νέο Μεξικό (ακμή 850–1150): εκεί βρέθηκαν σκελετοί κόκκινων μακάο, παπαγάλων που ζουν 1.800 χιλιόμετρα νοτιότερα, χρονολογημένοι ήδη από το 900–975 (Watson κ.ά., PNAS 2015)· υπολείμματα κακάο σε κυλινδρικά αγγεία του Pueblo Bonito που μιμούνται τα κύπελλα σοκολάτας των Μάγια (Crown και Hurst, PNAS 2009)· και χάλκινα κουδούνια από το δυτικό Μεξικό. Προς τα νότια ταξίδευε τιρκουάζ, η πέτρα των αζτεκικών μασκών. Τρίτο, οι Χοχοκάμ της Αριζόνας (περ. 300–1450) έχτισαν πάνω από 200 γήπεδα για το μεσοαμερικανικό τελετουργικό παιχνίδι με την ελαστική μπάλα και έσκαψαν εκατοντάδες χιλιόμετρα αρδευτικών καναλιών γύρω από το σημερινό Φοίνιξ — μερικά σύγχρονα κανάλια της πόλης ακολουθούν τις χαράξεις τους.
Υπάρχει και η γλώσσα. Τα Νάουατλ των Αζτέκων ανήκουν στην ουτο-αζτεκική οικογένεια, στην οποία ανήκουν και οι γλώσσες των Χόπι, Σοσόνι, Κομάντσι, Γιούτ και Παϊούτ των ΗΠΑ. Οι ίδιοι οι Αζτέκοι έλεγαν ότι ήρθαν από μια πατρίδα στον Βορρά, το Αζτλάν. Αντίθετα, οι πυραμίδες από χώμα του Μισισιπή, παρά την εικονογραφία που θυμίζει Μεσοαμερική (φτερωτά φίδια, θεότητες-πουλιά), δεν έχουν δώσει ούτε ένα μεξικανικό αντικείμενο· οι περισσότεροι αρχαιολόγοι μιλούν για έμμεση επιρροή και παράλληλη εξέλιξη.
Εκτίμηση: η σωστή διατύπωση είναι ότι οι Αζτέκοι ήταν ένας «βόρειος» λαός που κατέβηκε στην κοιλάδα του Μεξικού τον 13ο αιώνα, όχι ότι οι Ινδιάνοι ήταν «αποικία» τους. Οι σχέσεις ήταν εμπορικές και πολιτισμικές, και πολύ παλαιότερες από την ίδια την αυτοκρατορία.
Κάχοκια και Τσάκο: οι πόλεις που «δεν έπρεπε» να υπάρχουν
Δεδομένο: τίποτα βόρεια του Μεξικού δεν είχε το μέγεθος της αυτοκρατορίας των Ίνκας — 12 εκατομμύρια υπήκοοι, 40.000 χιλιόμετρα δρόμων, κεντρική γραφειοκρατία. Υπήρξαν όμως πολιτισμοί που κάθε άλλο παρά «πρωτόγονοι» ήταν. Στο Poverty Point της Λουιζιάνας (1700–1100 π.Χ., UNESCO 2014) κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες χωρίς γεωργία έχτισαν έξι ομόκεντρα ημικυκλικά αναχώματα και έναν τύμβο 22 μέτρων — μοναδικό παγκοσμίως. Στο Οχάιο οι πολιτισμοί Άντενα και Χόουπγουελ (500 π.Χ.–500 μ.Χ.) άφησαν γεωμετρικά χωματουργικά έργα ευθυγραμμισμένα με τον 18,6ετή κύκλο της Σελήνης και τον Τύμβο του Φιδιού, μήκους 411 μέτρων, ενώ το εμπορικό τους δίκτυο έφερνε οψιδιανό από το Γέλοουστοουν και κοχύλια από τον Κόλπο του Μεξικού.
Η κορυφή είναι το Κάχοκια, απέναντι από το σημερινό Σεντ Λούις. Στην ακμή του, γύρω στο 1100, είχε 10.000–20.000 κατοίκους — συγκρίσιμο με το Λονδίνο της εποχής· καμία πόλη στο έδαφος των ΗΠΑ δεν το ξεπέρασε πριν από τη Φιλαδέλφεια του 1780. Είχε 120 τύμβους σε 16 τετραγωνικά χιλιόμετρα, οχυρωματικό φράχτη τριών χιλιομέτρων, έναν κύκλο από ξύλινους στύλους που λειτουργούσε ως ηλιακό ημερολόγιο, και τον Monks Mound, για τον οποίο μεταφέρθηκαν με καλάθια περίπου 620.000 κυβικά μέτρα χώματος. Ο Τύμβος 72 έκρυβε έναν άρχοντα θαμμένο πάνω σε 20.000 χάντρες από κοχύλι σε σχήμα γερακιού, μαζί με δεκάδες θυσιασμένες νεαρές γυναίκες — απόδειξη αυστηρής ιεραρχίας. Η πόλη εγκαταλείφθηκε γύρω στο 1350, 140 χρόνια πριν από τον Κολόμβο· οι έρευνες δείχνουν πλημμύρες του Μισισιπή, ξηρασίες, αποψίλωση και πολιτική αστάθεια. Οι απόγονοι θεωρούνται οι Οσέιτζ, Κουάπο, Όμαχα και Πόνκα.
Στον Νοτιοδυτικό, οι Πρόγονοι των Πουέμπλο έχτισαν το Pueblo Bonito του Τσάκο — πολυώροφο κτίριο σχήματος D με 650 και πλέον δωμάτια, το μεγαλύτερο «κτίριο κατοικιών» της Βόρειας Αμερικής ως τα τέλη του 19ου αιώνα — και ένα δίκτυο ευθύγραμμων δρόμων πλάτους 9 μέτρων, περίπου 300 χιλιομέτρων, χωρίς τροχό και χωρίς υποζύγια: δρόμοι τελετουργικοί και διοικητικοί, ακριβώς όπως των Ίνκας. Στο Μέσα Βέρντε το Cliff Palace (1190–1260) έχει 150 δωμάτια και 23 κίβα. Η Μεγάλη Ξηρασία του 1276–1299, τεκμηριωμένη με δενδροχρονολόγηση, άδειασε την περιοχή των Four Corners· οι κάτοικοι μετανάστευσαν νότια και οι σημερινοί Χόπι, Ζούνι, Άκομα και τα 19 Πουέμπλο του Ρίο Γκράντε είναι οι άμεσοι απόγονοί τους. Το Ακόμα και το Οραΐμπι κατοικούνται συνεχώς από το 1100 περίπου — οι παλαιότεροι κατοικημένοι οικισμοί των ΗΠΑ.
Εκτίμηση: τι έλειπε σε σχέση με τους Ίνκας; Το ενιαίο κράτος, η γραφή (ως το συλλαβάριο Τσερόκι του Σεκόγια το 1821), η μεταλλουργία πέρα από τον σφυρήλατο χαλκό, και — κυρίως — ο χρόνος: το καλαμπόκι έφτασε στον Βορρά χιλιάδες χρόνια αργότερα, άρα και η γεωργική επανάσταση άρχισε με καθυστέρηση. Όταν ήρθαν οι Ευρωπαίοι, Κάχοκια και Τσάκο είχαν ήδη πέσει. Ο Βορράς βρισκόταν σε φάση αναδιοργάνωσης, όχι «πρωτογονισμού».
Οι Ιροκέζοι: ένα σύνταγμα πριν από το Σύνταγμα
Δεδομένο: γύρω στον 15ο αιώνα — κάποιοι το τοποθετούν νωρίτερα — πέντε έθνη της σημερινής πολιτείας της Νέας Υόρκης, Μόχοκ, Ονέιντα, Ονοντάγκα, Καγιούγκα και Σένεκα (με τους Τουσκαρόρα από το 1722), ενώθηκαν υπό τον «Μεγάλο Νόμο της Ειρήνης», ένα προφορικό σύνταγμα που όριζε ομοσπονδιακό συμβούλιο, διαδικασίες συναίνεσης και το δικαίωμα των Μητέρων των Γενών να καθαιρούν αρχηγούς. Ο Βενιαμίν Φραγκλίνος έγραφε το 1751 με θαυμασμό για την ένωσή τους, και το 1988 το Κογκρέσο, με το κοινό ψήφισμα H.Con.Res. 331, αναγνώρισε επίσημα την επιρροή της Συνομοσπονδίας στο αμερικανικό Σύνταγμα. Στον Βορειοδυτικό Ειρηνικό, Χάιντα, Τλίνγκιτ και Κουακιούτλ ανέπτυξαν, χωρίς καθόλου γεωργία και χάρη στον σολομό, κοινωνίες με αριστοκρατία, δουλεία, μνημειακή τέχνη και το πότλατς — τελετή όπου ο πλούτος αποκτούσε αξία μόνο όταν χαριζόταν.
Εκτίμηση: το 1492 ζούσαν βόρεια του Μεξικού 500 και πλέον έθνη με 300 και πλέον γλώσσες και πληθυσμό που οι εκτιμήσεις τοποθετούν από 2 ως 18 εκατομμύρια — οι περισσότερες σύγχρονες μελέτες γύρω στα 4–7. Δεν υπήρχε «ο Ινδιάνος». Υπήρχαν εκατοντάδες διαφορετικές κοινωνίες, μερικές πιο άνισες από την Ευρώπη της εποχής και μερικές πολύ πιο δημοκρατικές.
Η κατάρρευση: τα μικρόβια πριν από τα όπλα
Δεδομένο: στην απογραφή του 1900 οι ΗΠΑ μέτρησαν 237.000 Ινδιάνους. Από 4–7 εκατομμύρια, μείωση άνω του 90%. Ο μεγαλύτερος δολοφόνος δεν ήταν το όπλο αλλά η ευλογιά, η ιλαρά, η γρίπη και ο τύφος, σε πληθυσμούς που δεν είχαν συναντήσει ποτέ αυτά τα παθογόνα· οι ασθένειες συχνά προπορεύονταν των Ευρωπαίων κατά δεκαετίες. Το 1520 η ευλογιά σκοτώνει ίσως το 40% των Αζτέκων, μαζί και τον αυτοκράτορα Κουιτλάουακ. Το 1539–1543 ο Ερνάντο ντε Σότο διασχίζει τον αμερικανικό Νότο και συναντά πυκνοκατοικημένες μισισιπιανές πόλεις· όταν ο Λα Σαλ περνά από τα ίδια μέρη το 1682, βρίσκει έρημη χώρα. Το 1616–1619 μια επιδημία αφανίζει ως και το 90% των κατοίκων της ακτής της Νέας Αγγλίας, και οι Προσκυνητές του Mayflower εγκαθίστανται το 1620 σε ένα άδειο χωριό, το Πατούξετ, του οποίου ο Σκουάντο ήταν από τους ελάχιστους επιζώντες. Το 1837 η ευλογιά, μεταφερμένη με ατμόπλοιο, εξολοθρεύει τους Μαντάν του Μιζούρι: από 1.600 περίπου μένουν λίγες δεκάδες.
Μετά ήρθαν οι πόλεμοι. 1637: Άγγλοι άποικοι καίνε 400–700 Πίκουοτ στο Μίστικ του Κονέκτικατ. 1675–76: ο Πόλεμος του Βασιλιά Φιλίππου, ο πιο αιματηρός αναλογικά με τον πληθυσμό στην ιστορία των ΗΠΑ. 1763: στο Φορτ Πιτ οι Βρετανοί δίνουν στους πολιορκητές Λενάπε κουβέρτες από νοσοκομείο ευλογιάς — το επεισόδιο είναι τεκμηριωμένο στα ημερολόγια του φρουρίου και η αλληλογραφία του στρατηγού Άμχερστ δείχνει ότι το ενέκρινε. 1813: ο Τεκούμσε των Σόνι, ο τελευταίος που επιχείρησε πανινδιάνικη συμμαχία στα ανατολικά, πέφτει στη μάχη του Τέιμς. 1864: στο Σαντ Κρικ του Κολοράντο 675 στρατιώτες σφάζουν 150–230 Σεγιέν και Αραπάχο, κυρίως γυναίκες και παιδιά, κάτω από αμερικανική και λευκή σημαία. 1876: στο Λιτλ Μπιγκχόρν οι Λακότα και οι Σεγιέν του Καθιστού Ταύρου και του Τρελού Αλόγου εξοντώνουν πέντε λόχους του 7ου Ιππικού του Κάστερ, 268 νεκρούς — η μεγαλύτερη ινδιάνικη νίκη και η αρχή του τέλους.
Εκτίμηση: η σειρά έχει σημασία. Οι Ευρωπαίοι δεν κατέκτησαν την Αμερική επειδή ήταν ανώτεροι στρατιωτικά — κατέκτησαν μια ήπειρο που είχε ήδη χάσει το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού της από ασθένειες. Αυτό δεν απαλλάσσει κανέναν για όσα ακολούθησαν· εξηγεί γιατί ήταν δυνατά.
Δάκρυα, βίσονες και Wounded Knee
Δεδομένο: το 1830 ο πρόεδρος Άντριου Τζάκσον υπογράφει τον Νόμο Απομάκρυνσης των Ινδιάνων. Οι Τσερόκι, που είχαν δικό τους σύνταγμα, εφημερίδα και αλφάβητο, προσφεύγουν στο Ανώτατο Δικαστήριο και κερδίζουν (Worcester κατά Τζόρτζια, 1832) — μάταια. Το 1838–39 περίπου 16.000 Τσερόκι εκτοπίζονται 1.600 χιλιόμετρα ως την Οκλαχόμα και περίπου 4.000 πεθαίνουν στον δρόμο: ο Δρόμος των Δακρύων. Συνολικά εκτοπίστηκαν περίπου 60.000 άνθρωποι από τις πέντε φυλές του Νότου. Στις Πεδιάδες ο πόλεμος έγινε μέσω πείνας: από 30–60 εκατομμύρια βίσονες το 1800 είχαν απομείνει λιγότεροι από 1.000 το 1889, με τον στρατό να ενθαρρύνει τη σφαγή. Χωρίς βίσονα οι Λακότα, οι Σεγιέν, οι Κομάντσι και οι Κάιοβα δεν είχαν τροφή, στέγη ούτε ρούχα, και οδηγήθηκαν στους καταυλισμούς.
Στις 29 Δεκεμβρίου 1890, δύο εβδομάδες μετά τη δολοφονία του Καθιστού Ταύρου, το 7ο Ιππικό περικυκλώνει τον καταυλισμό του αρχηγού Μεγάλο Πόδι στο Wounded Knee Creek της Νότιας Ντακότα. Κατά τον αφοπλισμό πέφτει ένας πυροβολισμός και οι στρατιώτες ανοίγουν πυρ, και με ταχυβόλα Hotchkiss. Νεκροί 250–300 Λακότα. Περίπου 20 στρατιώτες παρασημοφορήθηκαν με το Μετάλλιο Τιμής. Την ίδια χρονιά η Υπηρεσία Απογραφής κήρυξε το «κλείσιμο των συνόρων». Από το 1879 λειτουργούσε ήδη το σχολείο του Κάρλαϊλ με το δόγμα του ιδρυτή του, «σκότωσε τον Ινδιάνο μέσα του, σώσε τον άνθρωπο»: η έρευνα του αμερικανικού Υπουργείου Εσωτερικών (2022–2024) κατέγραψε 417 ομοσπονδιακά οικοτροφεία και τουλάχιστον 973 θανάτους παιδιών, και στις 25 Οκτωβρίου 2024 ο πρόεδρος Μπάιντεν ζήτησε επίσημα συγγνώμη. Ο Νόμος Ντος του 1887 τεμάχισε τις κοινοτικές γαίες και, ως το 1934, οι Ινδιάνοι είχαν χάσει τα δύο τρίτα της γης τους — από 138 σε 48 εκατομμύρια ακρ. Οι θρησκευτικές τελετές τους απαγορεύτηκαν το 1883 και αποκαταστάθηκαν νομικά μόλις το 1978.
Από το χείλος της αβύσσου ως σήμερα
Δεδομένο: οι Ινδιάνοι έγιναν πολίτες των ΗΠΑ το 1924, αλλά η Αριζόνα και το Νέο Μεξικό τους έδωσαν ψήφο το 1948 και η Γιούτα το 1962. Στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο 400 και πλέον Ναβάχο χρησιμοποίησαν ως άσπαστο κώδικα στον Ειρηνικό τη γλώσσα που απαγορευόταν στα σχολεία τους. Η πολιτική «τερματισμού» του 1953–1968 διέλυσε 109 φυλές και απέτυχε. Το 1968 ιδρύεται το American Indian Movement· το 1969–71 ακτιβιστές καταλαμβάνουν το Αλκατράζ για 19 μήνες και το 1973 το ίδιο το Wounded Knee για 71 ημέρες. Σήμερα οι ΗΠΑ αναγνωρίζουν 574 φυλές ως αυτοδιοικούμενα έθνη και η απογραφή του 2020 κατέγραψε 9,7 εκατομμύρια ανθρώπους που δηλώνουν ινδιάνικη ή αλασκανή καταγωγή, μόνη ή σε συνδυασμό — από 237.000 το 1900. Τα προβλήματα παραμένουν βαριά: οι καταυλισμοί των Λακότα στη Νότια Ντακότα είναι από τις φτωχότερες περιοχές της χώρας. Και η μνήμη παραμένει πεδίο μάχης: στις 25 Σεπτεμβρίου 2025 ο υπουργός Πολέμου Πιτ Χέγκσεθ ανακοίνωσε ότι οι στρατιώτες του Wounded Knee «θα κρατήσουν τα μετάλλιά τους» και ότι «η θέση τους στην ιστορία δεν είναι πλέον υπό συζήτηση», κλείνοντας μια επανεξέταση που είχε ζητήσει το Κογκρέσο το 2022.
Εκτίμηση: «εξαφανίστηκαν» λοιπόν; Όχι. Υπέστησαν τη μεγαλύτερη δημογραφική κατάρρευση της καταγεγραμμένης ιστορίας, έχασαν πάνω από το 95% της γης τους, είδαν τις γλώσσες τους να απαγορεύονται — και είναι εδώ, με δικαστήρια, πανεπιστήμια, καζίνο, γλωσσικά σχολεία και 574 σημαίες. Το ρήμα που ταιριάζει είναι «επέζησαν».
Η άποψή μας
Η ιστορία των αυτόχθονων της Αμερικής μάς αφορά περισσότερο απ' όσο νομίζουμε, για δύο λόγους. Ο πρώτος είναι η μνήμη. Τον Σεπτέμβριο του 2025 μια κυβέρνηση αποφάσισε ότι ένα μακελειό γυναικών και παιδιών παραμένει «μάχη» και τα παράσημά του «δίκαια»· έναν χρόνο αργότερα, τον Σεπτέμβριο του 2026, κατέρρευσαν οι συνομιλίες για την επιστροφή των Γλυπτών του Παρθενώνα, με τη βρετανική πλευρά να επιμένει ότι ένα τεμαχισμένο μνημείο είναι «νόμιμη απόκτηση». Είναι η ίδια λογική: όποιος κρατά τα λάφυρα γράφει και τον ορισμό. Η Ελλάδα, που ζητά από το Βρετανικό Μουσείο αυτό που οι αμερικανικές φυλές ζητούν από τα δικά τους μουσεία — και που εκείνες, χάρη στον νόμο NAGPRA, το παίρνουν πλέον πίσω, κατά χιλιάδες αντικείμενα και λείψανα — έχει κάθε λόγο να βλέπει στους Λακότα συμμάχους και όχι φολκλόρ. Ο δεύτερος λόγος είναι ο τρόπος που διδάσκουμε την ιστορία. Το ελληνικό σχολείο εξακολουθεί να «ανακαλύπτει» την Αμερική το 1492 σαν να ήταν άδεια· τα παιδιά μας μαθαίνουν για τους Ίνκας και τους Αζτέκους και τίποτα για το Κάχοκια, που είχε το μέγεθος μιας μεσαιωνικής ευρωπαϊκής πρωτεύουσας. Το αντεπιχείρημα είναι εύλογο: η ύλη είναι πεπερασμένη και η δική μας ιστορία αρκετή για μια ζωή. Μόνο που ένας λαός που ζητά από τους άλλους να μην ξεχνούν τον 5ο αιώνα π.Χ. στην Ακρόπολη δεν μπορεί να ξεχνά ο ίδιος τον 12ο αιώνα μ.Χ. στον Μισισιπή. Η μνήμη είναι ή καθολική ή διακοσμητική.
Σύνταξη SAROTIKA
Σχόλια0Πατήστε + για να δείτε ή να γράψετε σχόλιο
Δημοσίευση σχολίου