Έλληνες στον Αμερικανικό Εμφύλιο: οι έξι της Λουιζιάνας και ο Χιώτης
Έξι ναυτικοί από την Ελλάδα σε ένα σύνταγμα της Λουιζιάνας που πολέμησε για τον Νότο. Ένας Χιώτης που γλίτωσε από τη σφαγή του 1822 και έγινε κυβερνήτης πολεμικού του Βορρά. Ένας Κωνσταντινουπολίτης γιατρός που δίδαξε γράμματα σε απελευθερωμένους σκλάβους. Η ελληνική παρουσία στον Αμερικανικό Εμφύλιο (1861–1865) ήταν ελάχιστη — ίσως μερικές δεκάδες άνθρωποι σε μια χώρα με 328 Έλληνες — αλλά τεκμηριώνεται με ονόματα, ηλικίες, τραύματα και ημερομηνίες θανάτου. Και είναι πολύ πιο σύνθετη από τον μύθο της «ελληνικής μονάδας».
Μια χώρα με 328 Έλληνες
Δεδομένο: το 1860 οι Ηνωμένες Πολιτείες είχαν 31 εκατομμύρια κατοίκους, εκ των οποίων 4 εκατομμύρια σκλάβοι. Οι γεννημένοι στην Ελλάδα, σύμφωνα με την καθιερωμένη εκτίμηση που βασίζεται στην απογραφή εκείνης της χρονιάς, ήταν περίπου 328 — μια σταγόνα. Η μαζική ελληνική μετανάστευση θα άρχιζε τριάντα χρόνια αργότερα, μετά τη σταφιδική κρίση της δεκαετίας του 1890. Το 1861 οι Έλληνες της Αμερικής ήταν κυρίως ναυτικοί σε λιμάνια όπως η Νέα Ορλεάνη, η Νέα Υόρκη και η Βοστώνη, λίγοι έμποροι βαμβακιού από τη Χίο και τη Σμύρνη, και μια χούφτα ορφανά της Επανάστασης που είχαν φέρει Αμερικανοί φιλέλληνες ιεραπόστολοι τη δεκαετία του 1820 και είχαν μεγαλώσει ως Αμερικανοί.
Εκτίμηση: αυτό εξηγεί γιατί η ελληνική συμμετοχή στον πόλεμο δεν ήταν ποτέ «συλλογική». Δεν υπήρχε κοινότητα για να πάρει θέση· υπήρχαν άτομα, που βρέθηκαν σε μια πόλη του Νότου ή σε ένα πλοίο του Βορρά, και πολέμησαν με όσους είχαν γύρω τους.
Οι έξι ναυτικοί της Company I
Δεδομένο: στις 22 Ιουλίου 1861, στο στρατόπεδο Camp Moore της Λουιζιάνας, 73 άνδρες κατατάχθηκαν «για τη διάρκεια του πολέμου» και σχημάτισαν, με επτά αξιωματικούς, την Company I (Λόχο Ι) του 10ου Συντάγματος Πεζικού της Λουιζιάνας. Οι στρατιωτικές καταστάσεις, που μελέτησαν ο νομικός George P. Perros και ο καθηγητής Theodore P. Perros, καταγράφουν έξι άνδρες με τόπο γέννησης την Ελλάδα, όλους ναυτικούς: Paoli Agius, 35 ετών· Francisco Liappi, 48· John George Metalieno, 30· Andre Nicole, 33· Christopholo Salonicho, 40· Constantino Villisariez, 22. Τα ονόματα είναι όπως τα άκουσαν και τα έγραψαν Αμερικανοί γραφείς — ο Agius εμφανίζεται και ως Aguis, Ageos, Agros, Paul Agus· πίσω από τον «Salonicho» κρύβεται πιθανότατα ένας Σαλονικιός, πίσω από τον «Villisariez» ένας Βελισσάριος. Κανείς δεν ήταν πολιτογραφημένος Αμερικανός.
Το 10ο Λουιζιάνας ήταν ίσως το πιο πολυεθνικό σύνταγμα της Συνομοσπονδίας — το έλεγαν «Ξένη Λεγεώνα του Λη». Στον ίδιο λόχο με τους Έλληνες υπηρετούσαν 26 Ιταλοί, 8 Γερμανοί, 7 Γάλλοι, 5 Αυστριακοί, Πορτογάλοι, Ισπανοί, Ιρλανδοί, ένας Κορσικανός, ένας από τη Μαρτινίκα — και μόλις 6 γεννημένοι στη Λουιζιάνα. Ήταν, με άλλα λόγια, το λιμάνι της Νέας Ορλεάνης με στολή.
Οι φάκελοί τους διηγούνται έξι διαφορετικές ιστορίες. Όλοι πολέμησαν στην πρώτη μάχη του συντάγματος, στο Dam No. 1 του ποταμού Warwick στη Βιρτζίνια, στις 16 Απριλίου 1862. Ο 22χρονος Villisariez λιποτάκτησε τον Ιούνιο του 1862, μετά το Savage Station. Ο 48χρονος Liappi, ο γηραιότερος του λόχου, ήταν παρών σε όλες τις μάχες ως το Malvern Hill και μετά χάνεται στα νοσοκομεία. Ο Nicole αιχμαλωτίστηκε στο δεύτερο Bull Run τον Αύγουστο του 1862 και, για να βγει από τη φυλακή, ορκίστηκε πίστη στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ο Salonicho σκοτώθηκε στο Sharpsburg (Antietam) στις 17 Σεπτεμβρίου 1862, την πιο αιματηρή μέρα της αμερικανικής ιστορίας, και ο Agius τραυματίστηκε εκεί σοβαρά στον δεξιό ώμο. Ο Metalieno είχε την πληρέστερη διαδρομή: προήχθη σε υπαξιωματικό, πολέμησε σε Williamsburg, Malvern Hill, Second Manassas, Harper's Ferry, Sharpsburg, Fredericksburg, Chancellorsville, τραυματίστηκε και αιχμαλωτίστηκε στο Gettysburg (Ιούλιος 1863), επέστρεψε στη μονάδα του, ξανασυνελήφθη στο Spotsylvania τον Μάιο του 1864 και πέθανε από δυσεντερία στο στρατόπεδο αιχμαλώτων Fort Delaware τον Αύγουστο του 1864.
Εκτίμηση: τραύμα, αιχμαλωσία, λιποταξία, αλλαγή όρκου, θάνατος από αρρώστια — αυτή είναι η πραγματική στατιστική του Εμφυλίου, όπου δύο στους τρεις νεκρούς πέθαναν από ασθένεια και όχι από σφαίρα. Οι έξι Έλληνες δεν ήταν ήρωες ούτε προδότες· ήταν ναυτικοί χωρίς πλοίο σε ένα λιμάνι που είχε αποκλειστεί, και ο στρατός πλήρωνε 11 δολάρια τον μήνα.
Η «Ελληνική Εταιρεία» της Νέας Ορλεάνης
Δεδομένο: την άνοιξη του 1861 οι εφημερίδες της Νέας Ορλεάνης έγραφαν για μια «Greek Company» εθελοντών της πολιτοφυλακής της Λουιζιάνας. Η Daily True Delta σημείωνε ότι «οι Έλληνες συμπολίτες μας μιμούνται το δημόσιο πνεύμα των άλλων εθνοτήτων και οργανώνουν λόχο». Μια διαταγή του Γραφείου του Υπασπιστή-Στρατηγού της πολιτείας, με ημερομηνία 5 Ιουνίου 1861 και αριθμό 478, ζητά να χορηγηθεί εξοπλισμός στον λοχαγό Nicolas Touloubief για αξιωματικούς και «εβδομήντα οπλίτες». Ένα ανεπίσημο υπόμνημα κατονομάζει τους αξιωματικούς της «Greek Company A». Οι ίδιες εφημερίδες, όμως, περιγράφουν και καβγάδες για το αν ο λόχος θα δεχόταν μόνο «καθαρούς Έλληνες» ή και άλλους — Ιταλούς, Σλάβους, Λεβαντίνους. Η Νέα Ορλεάνη είχε τότε την παλαιότερη ελληνορθόδοξη κοινότητα της Αμερικής (ο ναός της Αγίας Τριάδας θα χτιζόταν το 1864), με επικεφαλής εμπόρους βαμβακιού όπως οι Μπενάκη και Ράλλη.
Εδώ χρειάζεται προσοχή: η «Greek Company A» της πολιτοφυλακής και η Company I του 10ου Λουιζιάνας είναι δύο διαφορετικές οντότητες. Η πρώτη ήταν τοπική φρουρά της Νέας Ορλεάνης με ελληνική επωνυμία αλλά μεικτή σύνθεση· η δεύτερη ήταν τακτική μονάδα του στρατού της Βιρτζίνιας με έξι Έλληνες ανάμεσα σε 73. Οι μεταγενέστερες αφηγήσεις τις ενώνουν σε μία «ελληνική μονάδα που πολέμησε για τον Νότο». Τα έγγραφα δεν το επιβεβαιώνουν. Ο αριθμός «70 οπλίτες» αφορά ποσότητα εφοδίων, όχι επιβεβαιωμένη δύναμη· και μετά την πτώση της Νέας Ορλεάνης στα χέρια της Ένωσης, τον Απρίλιο του 1862, η πολιτοφυλακή της πόλης διαλύθηκε.
Ο Χιώτης που κυβέρνησε πλοία του Βορρά
Δεδομένο: ο Γεώργιος Μουσαλάς Κολβοκορέσης γεννήθηκε στη Χίο στις 22 Οκτωβρίου 1816. Στη σφαγή του 1822 αιχμαλωτίστηκε, εξαγοράστηκε από τους συγγενείς του και στάλθηκε, με άλλα ορφανά, στην Αμερική· τον υιοθέτησε ουσιαστικά ο λοχαγός Alden Partridge, ιδρυτής της στρατιωτικής σχολής Norwich στο Βερμόντ. Μπήκε στο Ναυτικό ως δόκιμος το 1832, έκανε τον γύρο του κόσμου με την Εξερευνητική Αποστολή Wilkes (1838–1842) στην Ανταρκτική και τον Ειρηνικό και έγραψε βιβλίο γι' αυτήν. Το 1861, στην έναρξη του πολέμου, προήχθη σε commander και ανέλαβε το πλοίο ανεφοδιασμού USS Supply στον αποκλεισμό των νοτίων ακτών· στις 29 Ιανουαρίου 1862 συνέλαβε ανοιχτά της Φλόριντα τη γολέτα Stephen Hart από το Λίβερπουλ, φορτωμένη όπλα και πυρομαχικά για τη Συνομοσπονδία.
Από το 1863 διοικούσε το USS Saratoga στον αποκλεισμό της Τζόρτζια. Τον Αύγουστο του 1864 έκανε τις επιδρομές που τον έκαναν γνωστό: στις 3 Αυγούστου αποβιβάστηκε με 115 άνδρες σε επτά βάρκες, βάδισε τη νύχτα στην ενδοχώρα, περικύκλωσε την εκκλησία Ebenezer της κομητείας McIntosh, όπου συνεδρίαζε η τοπική πολιτοφυλακή, συνέλαβε 26 άνδρες και 22 άλογα, κατέστρεψε γέφυρα για να κόψει το συνομόσπονδο ιππικό και επέστρεψε στο πλοίο χωρίς απώλειες. Είχε μάθει για τη συνεδρίαση από αγγελία σε εφημερίδα της Σαβάνα. Ο ναύαρχος Dahlgren σχολίασε στην αναφορά του με βρετανικό χιούμορ ότι ο Κολβοκορέσης «ενδιαφέρθηκε για τον σκοπό της συνέλευσης και αποφάσισε να την παρακολουθήσει κι αυτός» — και ότι οι συλληφθέντες «συνεδριάζουν πλέον καθημερινά κάτω από τη σημαία των Ηνωμένων Πολιτειών». Δύο εβδομάδες αργότερα, στο South Newport, συνέλαβε έναν υπολοχαγό και 38 ιππείς της Νότιας Καρολίνας, κατέστρεψε αλυκές και απελευθέρωσε 71 σκλάβους. Αποστρατεύθηκε ως πλοίαρχος το 1867· δολοφονήθηκε στο Μπρίτζπορτ του Κονέκτικατ το 1872, σε υπόθεση που δεν εξιχνιάστηκε ποτέ. Ο γιος του George Partridge Colvocoresses έφτασε υποναύαρχος, και δύο αντιτορπιλικά του Ναυτικού πήραν το όνομά τους.
Εκτίμηση: ο Κολβοκορέσης είναι η μόνη από τις τρεις ιστορίες που διαθέτει πλήρη επίσημη τεκμηρίωση — τις αναφορές του στα Official Records του Ναυτικού. Και είναι η πιο ελληνική: ένα παιδί που το έσωσε η αγορά σκλάβων της Σμύρνης, να διοικεί τριάντα χρόνια μετά πλοίο σε πόλεμο για την κατάργηση της δουλείας.
Ο γιατρός των απελεύθερων
Δεδομένο: ο Ιωάννης Κελιβέργος Ζάχος γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1820 από ελληνική οικογένεια· ο πατέρας του σκοτώθηκε στην Επανάσταση και τον μικρό τον πήρε στην Αμερική το 1830 ο φιλέλληνας Samuel Gridley Howe. Σπούδασε στο Kenyon College του Οχάιο, ιατρική στο Μαϊάμι του Οχάιο, και έγινε δάσκαλος. Το 1862 η Εκπαιδευτική Επιτροπή της Νέας Υόρκης τον έστειλε στα νησιά της Νότιας Καρολίνας που είχε καταλάβει ο Βορράς: διορίστηκε έκτακτος χειρουργός του στρατού και επόπτης του Parris Island, στο λεγόμενο «πείραμα του Port Royal» — την πρώτη οργανωμένη προσπάθεια να μάθουν γράμματα, να δουλέψουν με μισθό και να στρατευθούν δέκα χιλιάδες πρώην σκλάβοι, πριν ακόμη υπογραφεί η Διακήρυξη Χειραφέτησης. Αργότερα δίδαξε στο Cooper Union της Νέας Υόρκης και πατένταρε μια «στενογραφική μηχανή». Πέθανε το 1898.
Εκτίμηση: αν οι έξι της Λουιζιάνας είναι η τυχαία πλευρά της ιστορίας και ο Κολβοκορέσης η στρατιωτική, ο Ζάχος είναι η ιδεολογική: ένα ορφανό της ελληνικής Επανάστασης που επέλεξε να δουλέψει για την ελευθερία άλλων.
Δύο στρατόπεδα, δύο σκοποί
Δεδομένο: Έλληνες υπήρξαν και στις δύο πλευρές, αλλά οι δύο πλευρές δεν ήταν ισοδύναμες. Οι διακηρύξεις απόσχισης των νότιων πολιτειών (Μισισιπής, Νότια Καρολίνα, Τζόρτζια, Τέξας) αναφέρουν ρητά τη δουλεία ως τον λόγο του χωρισμού, και ο αντιπρόεδρος της Συνομοσπονδίας Alexander Stephens δήλωσε τον Μάρτιο του 1861 ότι ο «ακρογωνιαίος λίθος» του νέου κράτους είναι η ανισότητα των φυλών. Το 10ο Λουιζιάνας πολέμησε για αυτό το κράτος. Τι πίστευαν οι έξι ναυτικοί του δεν το ξέρουμε — καμία επιστολή τους δεν σώθηκε, και οι φάκελοι καταγράφουν παρουσίες και τραύματα, όχι πεποιθήσεις. Η πιο ασφαλής διατύπωση είναι απλή: συγκεκριμένοι άνθρωποι ελληνικής γέννησης υπηρέτησαν σε διαφορετικούς στρατούς και ρόλους, όχι «οι Έλληνες» ως σύνολο.
Η άποψή μας
Η ιστορία αυτή έχει ένα μάθημα για το σήμερα, και δεν αφορά την Αμερική. Οι Έλληνες του εξωτερικού δεν ήταν ποτέ ένα σώμα με μία γνώμη — ούτε το 1861 ούτε το 2026. Στις 4 Μαρτίου 2026 η Βουλή ψήφισε με 201 ψήφους, την αυξημένη πλειοψηφία που απαιτεί το Σύνταγμα, την επιστολική ψήφο για τους Έλληνες του εξωτερικού από τις εκλογές του 2027, και από τις 29 Ιουλίου λειτουργεί η πλατφόρμα apodimoi.ypes.gov.gr για την εγγραφή στους εκλογικούς καταλόγους εξωτερικού. Είναι η πρώτη φορά που η ελληνική πολιτεία αντιμετωπίζει τον απόδημο ως πολίτη με αυτόνομη φωνή και όχι ως «ομογένεια» που επιστρατεύεται σε εθνικά θέματα και ξεχνιέται μετά. Η άποψή μας είναι ότι αυτό έπρεπε να είχε γίνει πριν από δεκαετίες — και ότι τα κόμματα που θα πάνε στη διασπορά ψάχνοντας ένα «ελληνικό μπλοκ» θα απογοητευτούν, όπως απογοητεύτηκε όποιος έψαξε στη Νέα Ορλεάνη του 1861 μια «ελληνική μονάδα». Οι περίπου 500.000 Έλληνες που έφυγαν στα χρόνια της κρίσης, οι τρίτης γενιάς Ελληνοαμερικανοί, οι φοιτητές στο Λονδίνο, δεν ψηφίζουν ως έθνος· ψηφίζουν ως άνθρωποι με διαφορετικές ζωές. Το αντεπιχείρημα — ότι όποιος δεν ζει τις συνέπειες μιας κυβέρνησης δεν πρέπει να την εκλέγει — έχει βάση, γι' αυτό και η λύση των τριών εδρών Απόδημου Ελληνισμού, που θα ισχύσει από τις μεθεπόμενες εκλογές, είναι λογικό μέτρο. Αλλά η ουσία είναι άλλη: μια χώρα που έχασε το ένα δέκατο του εργατικού της δυναμικού σε μια δεκαετία δεν έχει την πολυτέλεια να θεωρεί τους ανθρώπους αυτούς ξένους. Ο Κολβοκορέσης και ο Ζάχος δεν γύρισαν ποτέ. Οι σημερινοί μπορούν — αν τους δώσουμε λόγο, όχι μόνο ψήφο.
Σύνταξη SAROTIKA
Σχόλια0Πατήστε + για να δείτε ή να γράψετε σχόλιο
Δημοσίευση σχολίου