Άρης Βελουχιώτης: από τον Θανάση Κλάρα στη Μεσούντα του 1945
Ο Θανάσης Κλάρας από τη Λαμία, γιος δικηγόρου, γεωπόνος, δημοσιογράφος του «Ριζοσπάστη», κρατούμενος σε Ιτζεδίν, Αίγινα και Κέρκυρα, υπογράφων δήλωσης μετανοίας, στρατιώτης αντιαεροπορικού στο μέτωπο, πρωτοκαπετάνιος του ΕΛΑΣ, «ταγματάρχης» του Γοργοπόταμου, διαγραμμένος από το κόμμα του την ίδια μέρα που πέθανε, με το κεφάλι του σε φανοστάτη στα Τρίκαλα. Ογδόντα ένα χρόνια μετά, ο Άρης Βελουχιώτης παραμένει το πιο αμφιλεγόμενο πρόσωπο της Κατοχής — και, όπως έδειξε η άνοιξη του 2026, ακόμη χρήσιμος σε όποιον θέλει να μιλήσει για πατριωτισμό. Τι λένε τα τεκμήρια και τι ο μύθος.
Ο γιος του δικηγόρου που έγινε «Μιζέριας»
Δεδομένο: ο Αθανάσιος Κλάρας γεννήθηκε στη Λαμία στις 27 Αυγούστου 1905. Ο πατέρας του Δημήτριος ήταν δικηγόρος και πρόεδρος του Δικηγορικού Συλλόγου της πόλης — εύπορη, ευυπόληπτη ρουμελιώτικη οικογένεια. Σπούδασε στην Αβερώφειο Γεωργική Σχολή της Λάρισας, δούλεψε λίγο ως γεωπόνος και κατέβηκε στην Αθήνα, όπου το 1928 έγινε συντάκτης εργατικού ρεπορτάζ στον «Ριζοσπάστη» και στέλεχος της κομματικής «περιφρούρησης». Το κομματικό του ψευδώνυμο ήταν «Μιζέριας». Με το Ιδιώνυμο του Βενιζέλου φυλακίστηκε στο Ιτζεδίν της Κρήτης· το 1934 οργάνωσε την απόδραση οκτώ βαρυποινιτών συντρόφων του από την Αίγινα. Επί Μεταξά συνελήφθη ξανά (1936), βασανίστηκε στην Ειδική Ασφάλεια, δραπέτευσε από τα δικαστήρια του Αρσακείου, ξανασυνελήφθη και κατέληξε στις φυλακές της Κέρκυρας.
Εκεί, το 1939, υπέγραψε δήλωση μετανοίας και αποφυλακίστηκε. Είναι το γεγονός που θα τον στοιχειώσει: το ΚΚΕ θα το επικαλεστεί το 1945 για να τον διαγράψει («λύγισε μπροστά στην τρομοκρατία του Μανιαδάκη»), και οι αντίπαλοί του ως απόδειξη αναξιοπιστίας. Για δύο χρόνια έμεινε στο περιθώριο του κόμματος και, κατά τις βιογραφίες του, κατέρρευσε ψυχολογικά και το έριξε στο ποτό.
Εκτίμηση: χωρίς τη δήλωση δεν καταλαβαίνεις τον Άρη. Όλη η υπόλοιπη ζωή του — η υπερβολή, η σκληρότητα, η άρνηση να παραδώσει τα όπλα — διαβάζεται και ως προσπάθεια ενός ανθρώπου να ξεπλύνει μια στιγμή αδυναμίας μπροστά σε ένα κόμμα που δεν ξεχνά.
Από το αντιαεροπορικό στη Δομνίστα
Δεδομένο: στον πόλεμο του 1940–41 υπηρέτησε στρατιώτης στη 10η Πυροβολαρχία του 3ου Συντάγματος Αντιαεροπορικού Πυροβολικού, στο μακεδονικό μέτωπο. Μετά την κατάρρευση γύρισε στην κατεχόμενη Αθήνα, οργάνωσε με τον Ορφέα Οικονομίδη παράνομο τυπογραφείο και, μέσω του Ανδρέα Τζήμα, πήρε από το ΚΚΕ την εντολή να ανέβει στη Ρούμελη. Το ΕΑΜ είχε ιδρυθεί στις 27 Σεπτεμβρίου 1941· ο ΕΛΑΣ ανακοινώθηκε τον Φεβρουάριο του 1942, αλλά στα χαρτιά. Στα τέλη Μαΐου 1942 ο Κλάρας συγκρότησε στη Σπερχειάδα την πρώτη ένοπλη ομάδα — 15 άνδρες, πολύ λιγότεροι απ' όσους περίμενε, με κομμάτια στρατιωτικής στολής και ελάχιστα όπλα. Στις 7 Ιουνίου 1942 μπήκαν με ανοιχτή ελληνική σημαία στη Δομνίστα Ευρυτανίας: ο «ταγματάρχης πυροβολικού Άρης Βελουχιώτης» — το ψευδώνυμο από το Βελούχι, το βουνό πάνω από το Καρπενήσι — φίλησε το χέρι του παπά και κήρυξε την έναρξη του ένοπλου αγώνα. Η 7η Ιουνίου θεωρείται η γενέθλια μέρα του ΕΛΑΣ στο βουνό.
Ο ΕΛΑΣ χτίστηκε με το σύστημα της τριαδικής διοίκησης: στρατιωτικός, καπετάνιος, πολιτικός επίτροπος. Ο Άρης ήταν ο Καπετάνιος — με κεφαλαίο, ο «Πρωτοκαπετάνιος» — όχι ο στρατιωτικός αρχηγός: αυτός ήταν ο συνταγματάρχης Στέφανος Σαράφης, από τον Μάιο του 1943, και πολιτικός ο Τζήμας. Η λαϊκή μνήμη τα συμπυκνώνει όλα σε ένα πρόσωπο· τα έγγραφα όχι.
Γοργοπόταμος, 25 Νοεμβρίου 1942
Δεδομένο: η Επιχείρηση Harling σχεδιάστηκε από τη βρετανική SOE για να κοπεί η σιδηροδρομική γραμμή που τροφοδοτούσε τον Ρόμελ στη Βόρεια Αφρική. Δώδεκα Βρετανοί με επικεφαλής τον Έντι Μάγερς και τον Κρις Γουντχάουζ έπεσαν με αλεξίπτωτο τον Οκτώβριο του 1942 και χρειάζονταν αντάρτες για κάλυψη. Ο Άρης δίστασε — δεν είχε εντολή από το κόμμα — αλλά τελικά έφερε περίπου 100 άνδρες του ΕΛΑΣ· ο Ναπολέων Ζέρβας του ΕΔΕΣ περίπου 50. Τη νύχτα της 25ης Νοεμβρίου οι αντάρτες εξουδετέρωσαν τα ιταλικά φυλάκια και οι Βρετανοί ανατίναξαν δύο ανοίγματα της γέφυρας. Η γραμμή έμεινε κλειστή έξι εβδομάδες, η Ελλάδα μπήκε στον χάρτη της συμμαχικής προπαγάνδας, και — κάτι που κανείς δεν πρόβλεψε — ο Γοργοπόταμος έμεινε η μοναδική φορά που ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ πολέμησαν μαζί. Έναν χρόνο μετά πολεμούσαν μεταξύ τους.
Εκτίμηση: ο Γοργοπόταμος έσωσε τον Άρη πολιτικά. Τον Φεβρουάριο του 1943, μεταμφιεσμένος σε παπά στην Αθήνα, αντιμετώπισε την κομματική ηγεσία που ήθελε να τον παραμερίσει για τις αυθαιρεσίες του και τις εκτελέσεις· η επιτυχία της γέφυρας ήταν το επιχείρημα που τον κράτησε στο βουνό.
Η σκοτεινή πλευρά: εκτελέσεις, ΕΔΕΣ, Ψαρρός
Δεδομένο: ο ΕΛΑΣ του Άρη επέβαλε την κυριαρχία του στη Ρούμελη και με τρόμο. Εκτελέσεις «προδοτών», ζωοκλεφτών και αντιπάλων με συνοπτικές διαδικασίες, το «λαϊκό δικαστήριο» ως εργαλείο, ο ίδιος να παρίσταται σε βασανισμούς — όλα αυτά τεκμηριώνονται από μαρτυρίες Βρετανών συνδέσμων, από ανθρώπους του ίδιου του ΕΑΜ και από τη διδακτορική διατριβή του Ν. Τσικρίκη για «τον μύθο της βίας του Άρη» (Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, 2020), που δείχνει πώς η πραγματική βία και η προπαγανδιστική της διόγκωση μπλέχτηκαν αξεδιάλυτα. Τον Οκτώβριο του 1943 ο ΕΛΑΣ επιτέθηκε στον ΕΔΕΣ στην Ήπειρο· τον Απρίλιο του 1944 διέλυσε το 5/42 Σύνταγμα Ευζώνων της ΕΚΚΑ και ο συνταγματάρχης Δημήτριος Ψαρρός δολοφονήθηκε αιχμάλωτος — όχι από τον Άρη προσωπικά, αλλά μέσα στη λογική που ο ίδιος είχε εγκαθιδρύσει. Ο Άρης προειδοποιούσε από το 1943 τον Σιάντο ότι «ο εμφύλιος επίκειται» και ήθελε να τον κερδίσει πριν αρχίσει.
Εκτίμηση: όποιος γράφει βιογραφία του Άρη χωρίς αυτό το κεφάλαιο γράφει αγιογραφία. Όποιος γράφει μόνο αυτό, γράφει κατηγορητήριο — και ξεχνά ότι ο ίδιος άνθρωπος κράτησε για τρία χρόνια ελεύθερη μια ορεινή Ελλάδα όπου λειτουργούσαν σχολεία και δικαστήρια ενώ κάτω στις πόλεις οι Γερμανοί κρεμούσαν ομήρους.
Βάρκιζα: «Δεν παραδίδω τα όπλα»
Δεδομένο: την άνοιξη του 1944 η «Ελεύθερη Ελλάδα» των βουνών είχε δική της κυβέρνηση: η Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης (ΠΕΕΑ) συγκροτήθηκε στις 10 Μαρτίου 1944 στη Βίνιανη της Ευρυτανίας, με δικαστήρια, αυτοδιοίκηση και εκλογές με ψήφο γυναικών — οι πρώτες στην ελληνική ιστορία. Ο Άρης ήταν πια υποστράτηγος του ΕΛΑΣ, αλλά η συμφωνία του Λιβάνου (Μάιος 1944) και της Καζέρτας (Σεπτέμβριος 1944), που έθεταν τον ΕΛΑΣ υπό βρετανική διοίκηση, τον βρήκαν αντίθετο και όλο και πιο απομονωμένο μέσα στο ίδιο του το κόμμα, που έπαιζε το χαρτί της συμμετοχής στην κυβέρνηση εθνικής ενότητας.
Στις 29 Οκτωβρίου 1944, δέκα μέρες μετά την απελευθέρωση της Λαμίας, ο Άρης μίλησε στην πλατεία Ελευθερίας της γενέτειράς του: η περίφημη «ομιλία της Λαμίας», για τον πατριωτισμό, την ανεξαρτησία, το κεφάλαιο «που δεν έχει πατρίδα» — αλλά και με απειλές προς τους «προδότες». Ακολούθησαν τα Δεκεμβριανά στην Αθήνα, όπου ο Άρης δεν πολέμησε: το Γενικό Στρατηγείο τον έστειλε να εκκαθαρίσει τον ΕΔΕΣ στην Ήπειρο, κάτι που έκανε μέσα σε δέκα μέρες. Στις 12 Φεβρουαρίου 1945 το ΕΑΜ υπέγραψε στη Βάρκιζα: αποστράτευση του ΕΛΑΣ και παράδοση των όπλων μέσα σε δύο εβδομάδες, αμνηστία για τα «πολιτικά» αδικήματα — όχι όμως για τα «κοινά», κενό από το οποίο θα περάσουν δεκάδες χιλιάδες διώξεις. Ο Άρης παρέδωσε τυπικά τη μονάδα του, αλλά τον Μάρτιο ανέβηκε ξανά στο βουνό με μερικές δεκάδες πιστούς, καταγγέλλοντας τη συμφωνία ως προδοσία. Η κυβέρνηση τον επικήρυξε. Η ηγεσία του ΚΚΕ, που είχε δεχθεί τη Βάρκιζα και ετοιμαζόταν για εκλογές, τον θεωρούσε πλέον κίνδυνο.
Εκτίμηση: είχε δίκιο ότι οι εγγυήσεις της Βάρκιζας δεν θα τηρούνταν — η «λευκή τρομοκρατία» του 1945–46 το απέδειξε. Αλλά η δική του διέξοδος, ο ένοπλος αγώνας τον Μάρτιο του 1945 με τους Βρετανούς στην Αθήνα και τον Στάλιν να έχει δώσει την Ελλάδα στη Δύση, ήταν συνταγή για ακριβώς αυτό που έγινε έναν χρόνο αργότερα, σε πολύ μεγαλύτερη κλίμακα.
Μεσούντα, Ιούνιος 1945
Δεδομένο: τρεις μήνες κυνηγημένος από Εθνοφυλακή και πρώην ΕΔΕΣίτες, με την ομάδα του να λιώνει, προσπάθησε να περάσει στην Αλβανία και δεν τα κατάφερε. Ο «Ριζοσπάστης» δημοσίευσε την απόφαση της ΚΕ του ΚΚΕ για τη διαγραφή του «Θανάση Κλάρα ή Μιζέρια», χαρακτηρίζοντας τη δράση του τυχοδιωκτική και ύποπτη — κατά τις περισσότερες πηγές την ίδια μέρα του θανάτου του· ο ίδιος φέρεται να διάβασε το φύλλο λίγο πριν. Στη χαράδρα του Φάγγου, κοντά στη Μεσούντα Άρτας, περικυκλωμένος, αυτοκτόνησε με το περίστροφό του· ο υπασπιστής του Τζαβέλας αγκάλιασε το πτώμα και τινάχτηκε με χειροβομβίδα. Η επίσημη ανακοίνωση μίλησε για θάνατο σε μάχη· η εξέταση του κεφαλιού στα Τρίκαλα έδειξε σφαίρα στο δεξί αυτί. Η ημερομηνία δίνεται άλλοτε 15 και άλλοτε 16 Ιουνίου — τα πτώματα βρέθηκαν στις 16. Τα κεφάλια κόπηκαν, περιφέρθηκαν με γλέντι στο Μυρόφυλλο και κρεμάστηκαν σε φανοστάτη της πλατείας Ρήγα Φεραίου στα Τρίκαλα. Ο υπουργός Δημόσιας Τάξης Ναπολέων Ζέρβας — ο σύμμαχος του Γοργοπόταμου — πήγε να επιβεβαιώσει την ταυτότητα. Τα κεφάλια στάλθηκαν στην Αθήνα και χάθηκαν.
Το κόμμα του χρειάστηκε 66 χρόνια: το 2011, με τον Β΄ τόμο του «Δοκιμίου Ιστορίας», το ΚΚΕ τον αποκατέστησε πολιτικά, και τον Ιούνιο του 2018 Πανελλαδική Συνδιάσκεψη τού απέδωσε μετά θάνατον την κομματική ιδιότητα. Το ελληνικό κράτος αναγνώρισε την Εθνική Αντίσταση συνολικά — ΕΑΜ και ΕΛΑΣ μαζί — μόλις με τον ν. 1285/1982.
Η άποψή μας
Ο Άρης δεν ανήκει σε κανέναν, και γι' αυτό τον διεκδικούν όλοι. Στις 28 Μαρτίου 2026 ο Αλέξης Τσίπρας, παρουσιάζοντας την «Ιθάκη» του στη Λαμία, διάβασε απόσπασμα από την ομιλία του Άρη του 1944 για τον πατριωτισμό — «το κεφάλαιο δεν έχει πατρίδα» — ως απάντηση, είπε, στο «ποιος είναι ο νέος πατριωτισμός». Στο ίδιο βιβλίο διηγείται ότι ο Πάνος Καμμένος, κλείνοντας τη συγκυβέρνηση του 2015, του είπε «εσύ θα είσαι ο Βελουχιώτης κι εγώ ο Ζέρβας». Τον Ιούνιο του 2026, στα 81 χρόνια από τη Μεσούντα, το ΚΚΕ έκανε την ετήσια εκδήλωση στο μνημείο και ο τοπικός Τύπος της Στερεάς έγραφε για το «διόλου ηρωικό τέλος» του «Μιζέρια». Η άποψή μας είναι ότι η Ελλάδα του 2026 χρησιμοποιεί τον Άρη ακριβώς όπως το 1945: ως σύμβολο για ή κατά, ποτέ ως ιστορία. Ένας πολιτικός που διαβάζει τη Λαμία και παραλείπει τον Ψαρρό κάνει ό,τι έκανε για δεκαετίες το κράτος που αναγνώριζε τον Ζέρβα και όχι τον ΕΛΑΣ — επιλέγει το μισό. Το αντεπιχείρημα, ότι σε κάθε χώρα οι ήρωες της αντίστασης εξιδανικεύονται και δεν χρειάζεται να είμαστε αυστηρότεροι από τους Γάλλους με τον Ζαν Μουλέν, στέκει μέχρι ενός σημείου· μόνο που ο Μουλέν δεν έκοψε κεφάλια Γάλλων. Αυτό που οφείλουμε στον Άρη δεν είναι άγαλμα ούτε ανάθεμα: είναι το πλήρες πορτρέτο — ο άνθρωπος που σήκωσε πρώτος τη σημαία στη Δομνίστα, που έκανε δυνατό τον Γοργοπόταμο, που έχτισε ελεύθερη Ελλάδα στα βουνά, και που σκότωσε Έλληνες με συνοπτικές διαδικασίες και προειδοποίησε για έναν εμφύλιο τον οποίο ήθελε να κερδίσει. Ογδόντα χρόνια μετά, η χώρα που δεν μπορεί να πει και τα δύο μαζί δεν έχει κλείσει τον εμφύλιο· απλώς τον συνεχίζει με ομιλίες βιβλίων.
Σύνταξη SAROTIKA
Σχόλια0Πατήστε + για να δείτε ή να γράψετε σχόλιο
Δημοσίευση σχολίου