32 χρόνια μετά το απαρτχάιντ: Έφυγαν οι νόμοι, έμειναν οι ανισότητες;
Το 1994 η Νότια Αφρική ψήφισε για πρώτη φορά σε δημοκρατικές εκλογές με καθολική συμμετοχή ενηλίκων. Τριάντα δύο χρόνια αργότερα, η πολιτική νίκη κατά του απαρτχάιντ παραμένει ιστορική. Η οικονομική ισότητα, όμως, παραμένει ανοιχτή υπόσχεση.
Οι απαγορεύσεις που χώριζαν τους ανθρώπους με βάση τη φυλή δεν είναι πλέον ο νόμος της Νότιας Αφρικής. Οι πολίτες απέκτησαν πολιτικά δικαιώματα που το παλιό καθεστώς αρνιόταν στην πλειονότητα του πληθυσμού. Αυτό δεν είναι μικρή αλλαγή, ούτε μπορεί να διαγραφεί από την απογοήτευση για όσα ακολούθησαν.
Όμως μια κάλπη δεν μπορεί από μόνη της να αναδιανείμει τη γη, να διορθώσει δεκαετίες άνισης εκπαίδευσης ή να μεταφέρει πλούτο εκεί όπου η ιστορία τον στέρησε. Η νομοθετημένη διάκριση τελείωσε· πολλές από τις συνέπειές της εξακολουθούν να επηρεάζουν την καθημερινότητα.
Τελείωσε το απαρτχάιντ ή άλλαξε μορφή;
Η απάντηση χρειάζεται ακρίβεια. Το απαρτχάιντ ως θεσμοθετημένο σύστημα φυλετικού διαχωρισμού έληξε. Δεν θα ήταν σωστό να ταυτίσουμε τη σημερινή δημοκρατία με εκείνο το καθεστώς. Είναι όμως εξίσου λανθασμένο να υποθέσουμε ότι η κατάργηση των νόμων εξαφάνισε την κληρονομιά τους.
Μελέτη των Chatterjee, Czajka και Gethin, διαθέσιμη μέσω της Παγκόσμιας Τράπεζας, εκτιμά ότι το πλουσιότερο 10% των ενηλίκων στη Νότια Αφρική κατείχε περίπου το 86% του συνολικού προσωπικού πλούτου το 2017. Η έρευνα διαπιστώνει ότι η συγκέντρωση παρέμεινε εξαιρετικά υψηλή κατά την περίοδο 1993–2017. Το στοιχείο αφορά την κατανομή πλούτου μεταξύ πλουσίων και φτωχών· δεν αποδεικνύει από μόνο του τη φυλή ή την εθνικότητα των ιδιοκτητών.
Κατά την άποψή μου, εδώ βρίσκεται η ουσία: η πολιτική ελευθερία ήταν αναγκαία και ιστορική, αλλά δεν αρκούσε από μόνη της για να ακυρώσει τις οικονομικές αφετηρίες που δημιούργησαν η αποικιοκρατία και το απαρτχάιντ.
Ήταν το απαρτχάιντ ο μόνος λόγος;
Όχι. Το απαρτχάιντ ήταν συγκεκριμένο καθεστώς της Νότιας Αφρικής, με ιστορία που συνδέεται και με τη Ναμίμπια. Δεν κυβερνήθηκε όμως όλη η Αφρική από αυτό το ίδιο σύστημα. Η ήπειρος αποτελείται από διαφορετικές κοινωνίες και κράτη, με διαφορετικές πορείες.
Η αποικιοκρατία άφησε βαθιά ίχνη σε πολλές χώρες: οικονομίες προσανατολισμένες στην εξαγωγή πρώτων υλών, άνιση πρόσβαση στη γη και θεσμούς που συχνά υπηρετούσαν την εξουσία αντί των πολιτών. Αργότερα, χρέος, συγκρούσεις, αδύναμες δημόσιες υπηρεσίες και διαφθορά περιόρισαν, σε διαφορετικό βαθμό, τις δυνατότητες ανάπτυξης.
Ποιος ωφελείται από τον πλούτο;
Το ερώτημα για την εξωτερική επιρροή είναι απολύτως θεμιτό. Ο ορυκτός πλούτος δεν εγγυάται ότι τα έσοδά του θα χρηματοδοτήσουν σχολεία, νοσοκομεία και αξιοπρεπείς θέσεις εργασίας. Το αποτέλεσμα εξαρτάται από τις συμβάσεις, τη φορολογία, τη διαφάνεια και τη δύναμη των θεσμών.
Η Αφρικανική Τράπεζα Ανάπτυξης καταγράφει στην έκθεσή της για το 2025 διαρροές πόρων που συνδέονται, μεταξύ άλλων, με παράνομες χρηματοοικονομικές ροές, διαφθορά και μεταφορά κερδών από πολυεθνικές. Οι εκτιμήσεις αυτές φωτίζουν υπαρκτούς κινδύνους· δεν σημαίνουν ότι κάθε ξένη επένδυση είναι παράνομη ή επιζήμια.
Ούτε τεκμηριώνεται ότι πίσω από κάθε αυταρχικό ηγέτη βρίσκεται η ίδια ξένη δύναμη. Υπάρχουν εξωτερικά συμφέροντα και υπήρξε εξωτερική στήριξη σε αυταρχικά καθεστώτα. Υπάρχουν όμως και ευθύνες εγχώριων ελίτ. Η δίκαιη κριτική πρέπει να εξετάζει συγκεκριμένες κυβερνήσεις, εταιρείες και συμφωνίες — όχι να αντικαθιστά την έρευνα με μια καθολική θεωρία.
Βίντεο: Η ανισότητα μετά το απαρτχάιντ
Στη συζήτηση της Deutsche Welle, νέοι Νοτιοαφρικανοί μιλούν για την εκπαίδευση, τη στέγαση και τις ανισότητες στο Κέιπ Τάουν. Το βίντεο είναι στα αγγλικά.
Βίντεο: DW The 77 Percent, 2024. Δείτε το στο YouTube, αν δεν εμφανίζεται η ενσωμάτωση.
Μπορεί να έρθει το «θαύμα»;
Πιστεύω πως ένα καλύτερο μέλλον είναι δυνατό, αλλά δεν θα έρθει ως θαύμα που κάποιος θα προσφέρει στην Αφρική. Θα χτιστεί διαφορετικά σε κάθε χώρα: με εκπαίδευση, υποδομές, παραγωγικές δουλειές, δίκαιη φορολογία και συμβάσεις που ελέγχονται δημόσια.
Χρειάζονται επίσης ανεξάρτητη δικαιοσύνη, ελεύθερη δημοσιογραφία και πολίτες που μπορούν να απαιτούν λογοδοσία τόσο από τις κυβερνήσεις τους όσο και από τους ισχυρούς εξωτερικούς εταίρους τους.
Η Αφρική δεν είναι μια ενιαία ιστορία αποτυχίας ούτε ένας θησαυρός που περιμένει σωτήρες. Το πραγματικό στοίχημα είναι οι άνθρωποί της να έχουν περισσότερη δύναμη να αποφασίζουν πώς παράγεται και πώς μοιράζεται ο πλούτος τους.
Πηγές:
Σχόλια0Πατήστε + για να δείτε ή να γράψετε σχόλιο
Γράψτε το σχόλιό σας — μπορείτε να συνδεθείτε με Google, Facebook, X ή ως επισκέπτης. Τα σχόλια ελέγχονται από την ομάδα SAROTIKA.