Εθνικοί, σαρίκι και Κερκόπορτα: τρεις μύθοι γύρω από το 1453
Στο διαδίκτυο κυκλοφορούν τρεις ιστορίες που δένονται σε μία: ότι οι «Εθνικοί» διώκονταν αδιάκοπα από τον Θεοδόσιο ως την Άλωση, μέχρι και σε «στρατόπεδα θανάτου»· ότι «οι κληρικοί» της Πόλης προτίμησαν συλλογικά το τουρκικό σαρίκι από τη λατινική μίτρα· και ότι η Κωνσταντινούπολη έπεσε επειδή κάποιος ξέχασε μια πορτούλα ξεκλείδωτη. Και οι τρεις έχουν έναν αληθινό πυρήνα και ένα παχύ στρώμα υπερβολής. Τι λένε οι πηγές — οι νόμοι του Θεοδοσιανού Κώδικα, ο Δούκας, οι σύγχρονοι βυζαντινολόγοι — και γιατί η ακρίβεια έχει σημασία φέτος, που η Αγία Σοφία βρίσκεται ξανά στο τραπέζι της UNESCO.
Ποιοι ήταν οι «Εθνικοί» και πότε άρχισαν οι απαγορεύσεις
Δεδομένο: «Εθνικοί» (από το «έθνη», τα «gentes» της Βίβλου) ονόμασαν οι χριστιανοί συγγραφείς όσους εξακολουθούσαν να τηρούν τις παραδοσιακές πολυθεϊστικές λατρείες της αυτοκρατορίας· οι ίδιοι δεν αυτοαποκαλούνταν έτσι ούτε αποτελούσαν ενιαία ομάδα με κοινή ηγεσία. Το Διάταγμα των Μεδιολάνων του 313 δεν έκανε τον χριστιανισμό επίσημη θρησκεία — τον νομιμοποίησε. Οι πρώτοι απαγορευτικοί νόμοι ήρθαν με τους γιους του Κωνσταντίνου: το 341 ο Κωνστάντιος Β΄ διέταξε «να πάψει η δεισιδαιμονία και να καταργηθεί η παραφροσύνη των θυσιών» και το 356 όρισε θανατική ποινή για όποιον θυσίαζε ή λάτρευε αγάλματα. Ο Ιουλιανός (361–363) αντέστρεψε για είκοσι μήνες την πορεία, ο Γρατιανός αφαίρεσε το 382 τον Βωμό της Νίκης από τη ρωμαϊκή Σύγκλητο, και ο Θεοδόσιος Α΄ έκλεισε τον κύκλο: με τρεις διατάξεις του 391–392, που σώζονται στο 16ο βιβλίο του Θεοδοσιανού Κώδικα, απαγόρευσε τις θυσίες και την είσοδο στους ναούς (Φεβρουάριος 391, Μεδιόλανα), επανέλαβε την απαγόρευση για την Αίγυπτο (Ιούνιος 391) και, στις 8 Νοεμβρίου 392 από την Κωνσταντινούπολη, απαγόρευσε κάθε μορφή λατρείας, ακόμη και την ιδιωτική: όχι λιβάνι, όχι στεφάνια στους εφέστιους θεούς, όχι λυχνάρια στα δέντρα. Οι ποινές ήταν δήμευση του σπιτιού ή του κτήματος όπου έγινε η τελετή και πρόστιμα σε χρυσό· η θανατική ποινή προβλεπόταν για τη «μαντεία» μέσω σπλάχνων, που θεωρούνταν και έγκλημα καθοσιώσεως.
Εκτίμηση: ακόμη και το πιο διάσημο «θύμα» του Θεοδοσίου, οι Ολυμπιακοί Αγώνες, δείχνει πόσο προσεκτικά πρέπει να διαβάζονται οι χρονολογίες. Η παράδοση θέλει τους αγώνες να καταργούνται με διάταγμα του 393· κανένα τέτοιο διάταγμα δεν σώζεται, και επιγραφή που βρέθηκε στην Ολυμπία το 1994 καταγράφει νικητές ως τη δεκαετία του 380, ενώ βυζαντινές πηγές αφήνουν ανοιχτό το ενδεχόμενο να συνεχίστηκαν, υποβαθμισμένοι, ως τις αρχές του 5ου αιώνα. Το πιθανότερο είναι ότι δεν «καταργήθηκαν» μια συγκεκριμένη μέρα αλλά έσβησαν, καθώς έχασαν τη θρησκευτική τους νομιμότητα, τη χρηματοδότηση και, μετά τις επιδρομές των Γότθων του Αλάριχου το 395–397, την ασφάλεια. Έτσι λειτουργούσε, στις περισσότερες περιπτώσεις, και ο θρησκευτικός εξαναγκασμός της εποχής: λιγότερο με δήμιους, περισσότερο με αποκλεισμό από τα αξιώματα, τα χρήματα και τη δημόσια ζωή.
Νόμος και εφαρμογή: η απόσταση που ξεχνάμε
Δεδομένο: οι νόμοι αυτοί είναι πραγματικός θρησκευτικός εξαναγκασμός και συνοδεύτηκαν από βία: το Σεραπείο της Αλεξάνδρειας κατεδαφίστηκε το 391–392, η φιλόσοφος Υπατία λιντσαρίστηκε το 415, ναοί μετατράπηκαν ή γκρεμίστηκαν. Ο Ιουστινιανός το 529 απαγόρευσε στους μη χριστιανούς να διδάσκουν — η Ακαδημία της Αθήνας έκλεισε — και διέταξε τον υποχρεωτικό βαπτισμό· ο Ιωάννης Εφέσου καυχήθηκε ότι «μετέστρεψε» 70.000 ανθρώπους στη Μικρά Ασία τη δεκαετία του 540. Όμως οι ίδιοι οι νόμοι μαρτυρούν τη μη εφαρμογή τους: ο Θεοδοσιανός Κώδικας επαναλαμβάνει τις απαγορεύσεις ξανά και ξανά — το 395, το 399, το 407, το 415, το 435 — πράγμα που δείχνει ότι οι τοπικοί άρχοντες, συχνά οι ίδιοι «Εθνικοί», έκαναν τα στραβά μάτια. Οι θυσίες στα βουνά της Μάνης συνεχίζονταν, κατά τον Κωνσταντίνο Πορφυρογέννητο, ως τον 9ο αιώνα. Το 1453 οι μόνοι «Εθνικοί» που μπορεί να εντοπίσει κανείς είναι ο κύκλος του φιλοσόφου Γεώργιου Γεμιστού Πλήθωνα στον Μυστρά, του οποίου το βιβλίο «Νόμων Συγγραφή» έκαψε μετά την Άλωση ο πρώτος πατριάρχης επί Οθωμανών, Γεννάδιος Σχολάριος.
Εκτίμηση: ο όρος «στρατόπεδα θανάτου» δεν έχει καμία βάση στις πηγές. Ο πυρήνας του είναι πιθανότατα οι δίκες της Σκυθόπολης του 359, όπου, κατά τον Αμμιανό Μαρκελλίνο, ο νοτάριος Παύλος «ο Κατένας» βασάνισε και εκτέλεσε κατηγορούμενους για μαντεία και μαγεία. Ήταν δίκες τρόμου, όχι σύστημα στρατοπέδων· αφορούσαν και χριστιανούς· και κράτησαν μήνες, όχι χίλια χρόνια. Οι νόμοι, οι δημεύσεις, οι εκτελέσεις και η κατεδάφιση ναών είναι ήδη αρκετά βαριά ιστορία. Η μετάφρασή της σε όρους του 20ού αιώνα δεν την κάνει βαρύτερη — την κάνει ανυπεράσπιστη.
Η πραγματική διαμάχη του 1453: Ενωτικοί και Ανθενωτικοί
Δεδομένο: τις παραμονές της Άλωσης η Πόλη δεν ήταν διχασμένη ανάμεσα σε χριστιανούς και Εθνικούς αλλά ανάμεσα σε όσους δέχονταν και όσους απέρριπταν την ένωση με τη Ρώμη. Η ένωση είχε υπογραφεί δύο φορές — στη Λυών το 1274 από τον Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγο και στη Φλωρεντία στις 6 Ιουλίου 1439 από τον Ιωάννη Η΄ — ως αντάλλαγμα για δυτική στρατιωτική βοήθεια που δεν ήρθε ποτέ στο μέγεθος που είχε υποσχεθεί. Στη Φλωρεντία ο μόνος επίσκοπος που αρνήθηκε να υπογράψει ήταν ο Μάρκος Ευγενικός της Εφέσου, και ο λαός της Πόλης τον ακολούθησε. Στις 12 Δεκεμβρίου 1452, πέντε μήνες πριν από την πτώση, ο καρδινάλιος Ισίδωρος τέλεσε ενωτική λειτουργία στην Αγία Σοφία· πολλοί κάτοικοι έπαψαν από τότε να πατούν στον ναό. Ο φόβος δεν ήταν θεολογικός μόνο: η μνήμη της λατινικής κατάκτησης του 1204 και των 57 χρόνων φραγκικής κατοχής ήταν ακόμη ζωντανή.
Εκτίμηση: το περίφημο «κρειττότερον ἐστιν εἰδέναι ἐν μέσῃ τῇ Πόλει φακιόλιον βασιλεῦον Τούρκων ἢ καλύπτραν λατινικήν» αποδίδεται στον μέγα δούκα Λουκά Νοταρά από έναν και μόνο συγγραφέα, τον ιστορικό Δούκα, που δεν βρισκόταν στην Πόλη την ώρα της πολιορκίας — υπηρετούσε τους Γενουάτες Γατελούζους της Λέσβου — και που ήταν ενωτικός, δηλαδή πολιτικός αντίπαλος του Νοταρά. Στο ίδιο κεφάλαιο ο Δούκας γράφει ότι ο λαός έλεγε πως θα προτιμούσε να παραδοθεί η Πόλη στους Λατίνους «που επικαλούνται τον Χριστό και τη Θεοτόκο» παρά στους απίστους. Η φράση μαρτυρεί την ένταση της πόλωσης, όχι μια συλλογική επιλογή «των κληρικών» υπέρ των Τούρκων. Ο ίδιος ο Νοταράς, άλλωστε, πολέμησε στα τείχη, και ο Μωάμεθ τον αποκεφάλισε λίγες μέρες μετά την Άλωση μαζί με τους γιους του.
Η Κερκόπορτα: τι γράφει πραγματικά ο Δούκας
Δεδομένο: η πολιορκία κράτησε από τις 6 Απριλίου ως τις 29 Μαΐου 1453. Απέναντι σε περίπου 7.000–8.000 υπερασπιστές — Έλληνες, Γενουάτες, Βενετούς, Καταλανούς και τους Τούρκους του πρίγκιπα Ορχάν — ο Μωάμεθ Β΄ παρέταξε στρατό που οι εκτιμήσεις τοποθετούν από 60.000 ως 80.000 άνδρες, στόλο και, για πρώτη φορά σε τέτοια κλίμακα, πυροβολικό: το τεράστιο κανόνι του Ούγγρου Ουρβανού και δεκάδες μικρότερα που επί επτά εβδομάδες γκρέμιζαν το εξωτερικό τείχος στην κοιλάδα του Λύκου. Στην τελική έφοδο, τα ξημερώματα της 29ης Μαΐου, ο Γενουάτης Ιωάννης Ιουστινιάνης, ψυχή της άμυνας, τραυματίστηκε και αποσύρθηκε, και η γραμμή στο ρήγμα του Αγίου Ρωμανού διαλύθηκε. Η Κερκόπορτα εμφανίζεται μόνο στον Δούκα: μια μικρή, παλαιότερα χτισμένη πύλη στη συμβολή με τα τείχη των Βλαχερνών, που είχε ανοιχτεί με εντολή του αυτοκράτορα για εξόδους των αμυνομένων· «περίπου πενήντα» Οθωμανοί, γράφει, μπήκαν από εκεί και ύψωσαν σημαίες σε έναν πύργο, προκαλώντας πανικό.
Εκτίμηση: η δημοφιλής εκδοχή — «ξέχασαν μια πόρτα ξεκλείδωτη και χάθηκε η Πόλη» — δεν είναι αυτό που λέει ο Δούκας, και κανένας από τους αυτόπτες (ο Βενετός γιατρός Νικολό Μπάρμπαρο, ο Γεώργιος Σφραντζής, ο Λεονάρδος της Χίου) δεν την αναφέρει. Η σύγχρονη έρευνα, από τη μνημειώδη μελέτη των Φιλιππίδη και Χάνακ (2011) ως τον Άντονι Κάλντελλη, θεωρεί την Κερκόπορτα το πολύ δευτερεύον επεισόδιο μιας πτώσης που είχε κριθεί από την αναλογία δυνάμεων, το πυροβολικό και τον τραυματισμό του Ιουστινιάνη. Ο θρύλος αντέχει γιατί προσφέρει κάτι που η ιστορία αρνείται: έναν φταίχτη και ένα «αν».
Η τύχη των κατοίκων: η διάλεξη του Άντονι Κάλντελλη
Για το τι ακολούθησε την 29η Μαΐου — τη λεηλασία, τις αιχμαλωσίες, τις εξαγορές, την επανεγκατάσταση και τη «μετάβαση στη νεωτερικότητα» — ο καθηγητής του Πανεπιστημίου του Σικάγου Άντονι Κάλντελλης έδωσε το 2025 την ετήσια διάλεξη του Yan P. Lin Centre του McGill στο Μόντρεαλ. Ομιλητής: Anthony Kaldellis, καθηγητής Κλασικών Σπουδών, University of Chicago.
Βίντεο: Yan P. Lin Centre, McGill University (επίσημο κανάλι).
Η Αγία Σοφία, 2026: γιατί η ακρίβεια έχει σημασία τώρα
Δεδομένο: η Αγία Σοφία λειτουργεί ξανά ως τζαμί από τις 24 Ιουλίου 2020, με τη διαχείριση να έχει περάσει από το τουρκικό υπουργείο Πολιτισμού στη Διεύθυνση Θρησκευτικών Υποθέσεων. Από το 2025 εκτελούνται εκτεταμένες εργασίες στατικής ενίσχυσης: ο κεντρικός τρούλος έχει καλυφθεί με προσωρινή μεταλλική στέγη, έχει στηθεί εσωτερική πλατφόρμα σε ύψος 46 μέτρων για τα ψηφιδωτά, και τον Σεπτέμβριο του 2026 ο Τούρκος υπουργός Πολιτισμού Μεχμέτ Νουρί Ερσόι ανακοίνωσε ότι οι εργασίες στον τρούλο θα διαρκέσουν τουλάχιστον έναν χρόνο και ότι καταγράφεται υπόγειο δίκτυο στοών μήκους ως 9 χιλιομέτρων. Στις 12 Οκτωβρίου 2026 «Το Βήμα» κατέγραψε την ανησυχία Αθήνας και διεθνών εμπειρογνωμόνων για παράκαμψη των κανόνων της UNESCO: νέα αποστολή UNESCO/ICOMOS έχει προγραμματιστεί για το 2026, και η Επιτροπή Παγκόσμιας Κληρονομιάς θα επανεξετάσει το θέμα στη σύνοδο του 2027 — που θα φιλοξενηθεί, ειρωνικά, στην ίδια την Κωνσταντινούπολη.
Όχι μόνο ο χριστιανισμός: η θρησκεία ως κατάκτηση
Δεδομένο: όσα περιγράψαμε για τον 4ο αιώνα δεν είναι ελληνική ή βυζαντινή ιδιαιτερότητα. Η πιο ωμή επιβολή του χριστιανισμού στην ιστορία έγινε χίλια χρόνια αργότερα, στην αμερικανική ήπειρο. Από το 1513 οι Ισπανοί κονκισταδόρες υποχρεούνταν να διαβάζουν στους ιθαγενείς — στα ισπανικά, συχνά από το κατάστρωμα του πλοίου — το «Requerimiento», ένα κείμενο που τους καλούσε να δεχτούν τον πάπα και τον βασιλιά· αν αρνούνταν, ο πόλεμος και η υποδούλωσή τους θεωρούνταν νόμιμα. Στο Μεξικό ο επίσκοπος Σουμάραγα έκαψε δημόσια κώδικες και είδωλα, στο Περού οι «εξολοθρευτές ειδωλολατρίας» του 17ου αιώνα οργάνωσαν συστηματικές επιδρομές σε χωριά, και το 1571 εγκαταστάθηκε Ιερά Εξέταση στην Πόλη του Μεξικού και τη Λίμα. Ο πληθυσμός της κεντρικής Αμερικής κατέρρευσε κατά περίπου 90% μέσα σε έναν αιώνα — κυρίως από ασθένειες, αλλά και από πόλεμο, καταναγκαστική εργασία και εκτοπισμούς. Ο Βαρθολομαίος ντε λας Κάσας το κατήγγειλε στη συζήτηση του Βαγιαδολίδ του 1550–51, και έχασε. Το Ισλάμ, από την πλευρά του, εξαπλώθηκε τον 7ο και 8ο αιώνα με κατάκτηση από την Ισπανία ως τον Ινδό· τυπικά απαγόρευε τον εξαναγκασμό («ουδείς καταναγκασμός εν τη θρησκεία», Κοράνι 2:256), στην πράξη όμως οι μη μουσουλμάνοι πλήρωναν τον κεφαλικό φόρο, το τζιζιέ, ζούσαν ως «ντίμι» δεύτερης κατηγορίας, και στην οθωμανική περίοδο υπέστησαν το παιδομάζωμα. Η μετατροπή της πίστης σε πολιτικό πρόγραμμα είναι, στο Ισλάμ, κυρίως φαινόμενο του 20ού αιώνα: Μουσουλμανική Αδελφότητα το 1928, Μαουντούντι και Κουτμπ στα μέσα του αιώνα, Ιρανική Επανάσταση το 1979, τζιχαντιστικά δίκτυα μετά το 1980.
Εκτίμηση: η θέση μας είναι απλή και δεν εξαιρεί κανέναν: κάθε θρησκεία που απέκτησε κράτος επιβλήθηκε, σε κάποια φάση της, με ωμή βία — ο χριστιανισμός στη Ρώμη του Θεοδοσίου και στη Λατινική Αμερική των Αψβούργων, το Ισλάμ στις κατακτήσεις των χαλιφάτων. Η διαφορά που βλέπουμε σήμερα δεν είναι διαφορά στην ουσία των δογμάτων αλλά διαφορά στη χρονική φάση: ο χριστιανισμός πέρασε, με αιματηρούς θρησκευτικούς πολέμους και Διαφωτισμό, από τη φάση της κρατικής θρησκείας στη φάση του χωρισμού από το κράτος, ενώ μεγάλο μέρος του ισλαμικού κόσμου βρίσκεται ακόμη μέσα στη φάση όπου η θρησκεία λειτουργεί ως πολιτική ιδεολογία με νόμο, κόμματα και στρατούς. Εκεί γεννιέται η βία — όχι στο βιβλίο αλλά στη σύζευξη βιβλίου και εξουσίας. Το αντεπιχείρημα είναι υπαρκτό: η πλειονότητα των 1,9 δισεκατομμυρίων μουσουλμάνων ζει σε κράτη χωρίς θεοκρατία, και η Ινδονησία, η μεγαλύτερη μουσουλμανική χώρα, είναι δημοκρατία· όπως και ο χριστιανισμός δεν ταυτίζεται με την Ιερά Εξέταση, το Ισλάμ δεν ταυτίζεται με το ISIS. Σωστό — και ακριβώς αυτό αποδεικνύει τη θέση: το πρόβλημα είναι το κράτος-θρησκεία, όποιο όνομα κι αν φέρει.
Η άποψή μας
Η ελληνική πλευρά έχει, για την Αγία Σοφία, το ισχυρότερο επιχείρημα που μπορεί να έχει κανείς σε διεθνές φόρουμ: τους κανόνες. Τη Σύμβαση του 1972, τις δεσμεύσεις της Τουρκίας από την εγγραφή του 1985, τον Χάρτη του ICOMOS για την ελάχιστη επέμβαση. Η άποψή μας είναι ότι κάθε φορά που η δημόσια συζήτηση στην Ελλάδα γλιστρά στους μύθους — στα ανύπαρκτα «στρατόπεδα» των Εθνικών, στους «προδότες κληρικούς» του σαρικιού, στην ξεχασμένη πορτούλα — χαρίζει στην άλλη πλευρά ακριβώς αυτό που εκείνη χρειάζεται: τη δυνατότητα να πει ότι οι Έλληνες δεν συζητούν ιστορία αλλά παραμύθια, άρα και οι ενστάσεις τους για τον τρούλο είναι συναίσθημα. Η ακρίβεια δεν είναι ακαδημαϊκή πολυτέλεια· είναι διπλωματικό όπλο. Το αντεπιχείρημα είναι δίκαιο και πρέπει να ειπωθεί: η Άγκυρα δεν έχει κανένα πρόβλημα να χτίζει τη δική της αφήγηση πάνω σε μύθους, από τον «κόκκινο μήλο» ως το σόου της 29ης Μαΐου, και όποιος απαιτεί σχολαστική ακρίβεια μόνο από τη μία πλευρά τη βάζει σε μειονεκτική θέση. Σωστό — αλλά η Ελλάδα δεν θα κερδίσει ποτέ τον διαγωνισμό αφηγήσεων με μια χώρα δεκαπλάσια σε πληθυσμό. Μπορεί να κερδίσει μόνο τον διαγωνισμό των τεκμηρίων. Ο Θεοδοσιανός Κώδικας, ο Δούκας και οι Φιλιππίδης–Χάνακ είναι όλοι ανοιχτοί και διαθέσιμοι. Το ίδιο ισχύει και για τη βία των θρησκειών: την κρίνουμε με το ίδιο μέτρο, είτε φορά μίτρα είτε σαρίκι. Ας τους διαβάζουμε πριν γράψουμε — όπως, ελπίζουμε, θα κάνει και η αποστολή της UNESCO πριν υπογράψει.
Σύνταξη SAROTIKA
Σχόλια0Πατήστε + για να δείτε ή να γράψετε σχόλιο
Δημοσίευση σχολίου